Reportage

Venetië verdrinkt: de futuristische waterkering werkt niet

Overstromingen Venetië Met een project van 8 miljard euro wilde Venetië zich beschermen tegen het water. Maar 1 miljard verdween en nu werkt de techniek niet.

'Venice in the high tide like a souvenir is upside down, the legs are in the air and the heads are stuck like the basement of Venice inside the lagoon bottom' Cartoon van Alvise Bittente
'Venice in the high tide like a souvenir is upside down, the legs are in the air and the heads are stuck like the basement of Venice inside the lagoon bottom' Cartoon van Alvise Bittente Alvise Bittente

Venetië verdrinkt. Als voorbode viel dinsdagavond eerst het licht uit op het Lido. Alvise Bittente, overdag kunstenaar, liep gewapend met een zaklantaarn naar buiten en voelde zich op slag een acteur in een rampenfilm.

Overal lagen plassen met brokstukken van ingestorte kademuurtjes. Alvise dook een steegje in, maar kon er niet door. Pal voor hem lag een jacht, balancerend op de kiel, half steunend tegen de gevel van een hotel. Alsof het ding ‘sorry’ wilde zeggen.

„En het strand was weg”, zegt Alvise schril. „Dit is het Lido van de jetset en de rode lopers. But no beach. Only water.”

Vijf weken geleden stonden Alvise en ik in de controlekamer van het Consorzio Venezia Nuovo, de bouwer van de niet-werkende balgstuw die moet voorkomen dat het San Marco-plein, het Fenice-theater en de treden van de Rialto-brug ooit nog onder stromen. Stuiterend van ongeloof bekeken we de promotiefilm over de 8 miljard euro die hier – vrij letterlijk – in het water is gesmeten.

Een keten van 78 verzonken bakken zou bij elk dreigend acqua alta uit het water moeten oprijzen. Testjes bij mooi weer tonen hoe een viertal van die gevaarten, eenmaal gevuld met perslucht, hun geelgeverfde koppen een metertje boven het water uitsteken. Wat verhuld wordt: dat er steevast een aantal vast blijft plakken aan de zeebodem, door algengroei en roest.

„Stel, er komt nu een stormvloed aan”, vroegen we op 11 oktober aan Consorzio-medewerkster Elena Zambardi, staande voor een videowand met waterstanden, windrichtingen en weersvoorspellingen. „Kunnen jullie het water dan niet een beetje tegenhouden?” Elena’s mondlijnen verstrakten.

In het cachot gegooid

Mose, zoals de futuristische waterkering heet, doet het niet. Een dozijn bazen en bestuurders is in 2014 in het cachot gegooid. Van de 8 miljard was 1 miljard zonder bonnetjes uitgegeven. De meeste Mose-kopstukken kwamen al gauw weer vrij, sommigen op borgtocht, maar de capo di tutti capi had zijn straf ontlopen door naar Californië te vluchten en aldaar te sterven.

Met een Mose-helm op mijn hoofd had ik geposeerd voor Alvise. We waren als koppel – hij als tekenaar, ik als schrijver – aan het werk voor de universiteit van Venetië. Waterlines, heette ons project, bedacht door literatuurprofessor Shaul Bassi, bestemd voor studenten van het ‘krankzinnigeneilandje’ San Servolo.

Dat laatste zit zo: in de lagune van Venetië ligt een confetti aan eilanden: een voor de glasblazers, een voor de doden (de begraafplaats) en een voor de psychiatrische patiënten: San Servolo. Maar nadat dit gesticht in 1978 de poorten sloot, is het ommuurde eilandje ingericht als een minicampus, waar ik tot half oktober als gastschrijver mocht verblijven.

„Vanwaar de naam Waterlines?” had ik aan Shaul Bassi gevraagd. Zijn antwoord klonk vaag: iets met vloedlijnen waar de gastschrijver dan op kon voortborduren. „Maar je mag het ook letterlijk nemen.”

Aardverschuiving

In het oude gestichtsgebouw van San Servolo zei ik mijn studenten dat ik de mislukte stormvloedkering van Venetië wilde spiegelen aan de catastrofe van Vajont. ‘De stuwdam van Vajont’ behoefde geen betoog: iedere Italiaan weet dat op honderd kilometer van Venetië een zijrivier van de Piave, in een kloof aan de rand van de Dolomieten, eind jaren vijftig was afgedamd met een 262 meter hoge betonwand.

De watermassa achter de dam (bestemd voor de wijngaarden van Veneto) zette Monte Toc in een voetenbad, en daarvan was deze reus niet gediend. Op 9 oktober 1961 liet de berg zich bij wijze van aardverschuiving omlaagglijden, waarbij het meer in één compacte golf over de stuw gutste, dorpjes in het dal beneden met zich meesleurend, mens en dier incluis, als vuil dat door een gootsteen spoelt.

De schoonvader van Alvises nicht bleek een van de overlevenden. Hij zat iets hogerop in de kroeg voetbal te kijken en zag, eenmaal buiten, hoe zijn ouderlijk huis, met moeder en al, werd meegesleurd. Een dag lang trokken we op met Giuseppe Vazza en zijn vrouw Idelma („hij is getrouwd met de dam hoor, niet met mij”) en keerden terug in Venetië met schetsen en aantekeningen.

Maar nu dus, nog voor we de verhalen van Vajont en Mose hebben kunnen verknopen tot A tale of two dams (werktitel), haalt de actualiteit ons in.

Het water stroomt naar binnen

Ik bel studente Alba, haar nummer staat bovenaan in de app-groep: „We zitten vast. De aanlegsteiger van de vaporetto (waterbus) is weg. En de muren van San Servolo zijn op twee plaatsen ingestort. Het raam in de kantine is gesprongen, je weet wel, dat grote boograam, het water stroomt door het gat naar binnen, maar het eten dat er is, krijgen we gratis. De studiezaal is ondergelopen. We wilden vannacht onze laptops redden maar we waren als de dood voor kortsluiting.”

Op Pellestrina, het eilandje in het verlengde van het Lido, was diezelfde nacht een man geëlektrocuteerd: om in huis te hozen had hij zijn pomp ingeschakeld.

Ik ontvang foto’s en filmpjes. De binnentuin van San Servolo – een maand geleden lagen we er nog in hangmatten onder de hazelnootbomen – is een ravage van ontwortelde cipressen, een van zijn sokkel geslagen kunstwerk, gebroken ramen en wrakhout van de aanlegsteiger. Het ontroerendst is een close-up van een op het tegelpad gevonden zeepaardje, opgetild in een papiertje met teksten over identiteit.

Foto Ludovica Stecher

Studente Elisa heeft een aanklacht gepost op ons blog Linea 20, vernoemd naar de vaporetto die San Servolo verbindt met het San Marco-plein en het Lido.

„Wat is er met ons gebeurd? Waarom houden we ons doof voor de roep van de lagune? We hebben haar opengesteld voor cruiseschepen en commercie en onze ogen gesloten voor de gevolgen!” En dan maakt ze haar statement: dit is géén natuurramp, het is niet een of andere onverklaarbare plaag. Niet de pest.

Ik moet denken aan het nieuws op de BBC: ‘Burgemeester Venetië geeft schuld recordvloed aan klimaatverandering.’ Om woest van te worden. Sinds de grote overstroming van 1966 heeft Italië de lagune van Venetië willen beschermen, en nu, een halve eeuw en acht miljard euro verder, staat het Consorzio Venezia Nuovo nog steeds machteloos tegen het wassende water.

‘Betalingen onder de tafel’

„Ik praat de corruptie niet goed”, zei Elena Zambardi van het consortium vorige maand. „Maar jullie moeten ook begrijpen: wij zijn afhankelijk van vergunningen, en jullie willen dat wij voortmaken, nou dan is 1 miljard op een begroting van 8 miljard niet overdreven veel.” Toegegeven, ze nam het woord ‘smeergeld’ niet in de mond, ze hield het bij „betalingen onder de tafel”.

Wat was haar grootste angst? „Dat Mose het nooit zal doen.” Haar beste vriendin woonde op de begane grond, vertelde Elena erbij, en alleen al voor haar hoopte ze dat de 78-koppige balgstuw op een dag toch zal werken.

„Dat kun je vergeten”, roept Alvise nu in mijn telefoon. „Als hij al omhoogkomt, dan slaan de golven er gewoon overheen. We hebben hier valwinden die uit de bergen komen. De bora. En de sirocco uit het zuiden. Ik hoorde net op de radio een ingenieur zeggen dat Mose een vergissing is.”

Ineens zie ik het beeldrijm tussen oom Giuseppe die in 1961 bij de dam van Vajont in het donker naar zijn weggespoelde ouderlijke huis rende, en Alvise met zijn zaklantaarn, dinsdagnacht. Zíjn ouderlijk huis stond er nog, maar hun speedboot was ook aan land gekropen, Alvise had er overheen moeten klimmen om bij de voordeur te komen.

En Shaul Bassi, wat zegt hij? „De zeespiegel stijgt, maar om nou de schuld te geven aan de klimaatverandering, dat is een gotspe, dat komt de burgemeester al te goed uit.”

Tussen mijn papieren vind ik een folder van het Consorzio Venezia Nuovo, waarin de stormvloedkering hét antwoord op acqua alta in Venetië heet. Ook Shaul, die zich eerder dit jaar met een Mose-helm op had laten rondleiden, gelooft er niet meer in. „We hadden jullie Nederlanders moeten vragen. Niet jou in je eentje voor mijn Waterlines-project, maar echte waterbouwers.”

En Alba? Zij en haar medestudenten zijn woensdagmiddag met een speciale boot van San Servolo geëvacueerd. ‘Misschien hebben ze jullie dat bij Mose niet verteld’, appt ze nog in een ps’je. ‘Maar het consortium is verwikkeld in een groot schandaal. Daarom zitten we nu in deze situatie.’