Opinie

De sociale advocaat is al sinds 2013 goeddeels onbereikbaar

Een nieuw stelsel voor rechtshulp zoals het kabinet wil, dreigt het lot van de jeugdzorg te gaan delen. Minder geld voor meer hulp is een illusie. Er is juist een grote latente vraag. Hoogleraar Diana de Wolff in de Togacolumn.
Advocaten voerden in januari actie tegen de plannen van minister Sander Dekker (Rechtsbescherming, VVD). De advocaten hebben uit protest het werk korte tijd stilgelegd.
Advocaten voerden in januari actie tegen de plannen van minister Sander Dekker (Rechtsbescherming, VVD). De advocaten hebben uit protest het werk korte tijd stilgelegd. Foto Koen van Weel/ANP

Wie arm is en te maken krijgt met juridische problemen riskeert nog dieper in de problemen te komen. Door boetes, incassokosten, terugvorderingen, hechtenis, huisuitzetting. Door de stress, die juridische problemen veroorzaken, die een wissel trekt op de gezondheid en het welzijn, gezin en arbeidsprestaties. Wie niet in staat is het hoofd te bieden aan juridische problemen, komt terecht in een vicieuze cirkel van ongelijkheid, marginalisatie en verdere armoede. Deze waarschuwing uitte de Wereldbank onlangs.

Minder detentie

Met goede rechtsbijstand kunnen problemen sneller en beter worden opgelost en negatieve gevolgen zoals kosten worden voorkomen. Niet alleen voor de persoon in kwestie, maar ook voor de maatschappij als geheel. Uit een Schotse studie bleek dat rechtsbijstand in strafzaken bijvoorbeeld leidde tot minder detentie dan wanneer een verdachte zich zelf verdedigde. Ook de kans op huisuitzetting, met alle persoonlijke en maatschappelijke kosten van dien, neemt af als mensen toegang hebben tot een advocaat. Rechtsbijstand leidde tot een geringer beroep op de gezondheidszorg, minder problemen op het werk, meer welzijn en hogere belastinginkomsten. Verder constateerde de studie dat het vertrouwen van mensen in het recht toeneemt als er een meer gelijke toegang is tot oplossingen voor geschillen. Ten slotte nam de kwaliteit van procedures toe door deskundige rechtsbijstand.

Nieuw stelsel

Ook minister Dekker (Rechtsbescherming, VVD) is een voorstander van snelle en goede oplossingen van juridische problemen. Hij werkt aan een nieuw stelsel van rechtsbijstand. Zijn herzieningsstreven onderbouwt Dekker met de stelling dat het beroep op gesubsidieerde rechtsbijstand in zeventien jaar tijd is gestegen met 42 procent. Dat argument is niet gespeend van demagogie. Inderdaad heeft er begin deze eeuw een stijging plaatsgevonden van het beroep op de sociale advocatuur. Maar vervolgens trad een daling op van meer dan 13 procent, van 432.000 gesubsidieerde zaken in 2013 naar 381.000 in 2018.

Dat was het resultaat van een versobering in 2013, toen de eigen bijdrage van rechtzoekende fors werd opgetrokken. Een alleenstaande met een inkomen tot 1.300 euro netto per maand of een stel met een gezinsinkomen tot 1.830 euro netto per maand betaalt bijvoorbeeld per zaak een eigen bijdrage van 196 euro en dat bedrag loopt snel op tot boven de 800 euro als het inkomen iets toeneemt.

Eigen bijdrage

Voor zover na 2013 vaker een advocaat werd ingeschakeld ging het om asielzaken, strafzaken en gedwongen opname van psychiatrische patiënten. In die situaties geldt die eigen bijdrage vaak niet. Maar daarbuiten daalde het beroep op een advocaat vanaf 2013 scherp. Huurkwesties namen met 7 procent af, maar ontslagzaken met 29 procent, zaken over sociale voorzieningen en echtscheidingskwesties met 30 procent, belastingzaken en andere bestuursrechtelijke kwesties met 40 procent, zaken over ambtenarenrecht met de helft. De advocaat raakte dus uit beeld bij een heel groot deel van de mensen met juridische problemen waar iedereen mee te maken kan krijgen. Hoe zij hun problemen sindsdien hebben opgelost is niet bekend.

Strengere toets

Met zijn stelselherziening wil Dekker betere kwaliteit en meer doelmatigheid. Geschillen moeten zo veel mogelijk in een vroeg stadium en op een laagdrempelige manier worden opgelost, door informatie, advies en begeleiding bij onderhandelingen. Of iemand voor een advocaat in aanmerking komt moet strenger worden getoetst en er komt een aanbestedingssysteem voor de rechtsbijstand met meer concurrentie. Zo denkt Dekker 30 procent doelmatigheidswinst te boeken.

Het optimisme over doelmatigheidswinst doet denken aan de decentralisatie van de jeugdzorg naar de gemeenten, die een paar jaar geleden de jeugdzorg moesten gaan aanbesteden. Ook toen dacht het kabinet dat er voor minder geld meer hulp kon worden geleverd. Inmiddels weten we beter: de jeugdzorg is een blok aan het been voor de gemeenten, de vraag is alleen maar toegenomen en voor zwaardere hulp is geen geld meer. Als Dekker de drempel naar juridische bijstand werkelijk wil verlagen, zal hij merken dat er een grote latente vraag is ontstaan. Daarin investeren kost geld, maar brengt uiteindelijk winst op. Niet alleen voor de rechtzoekenden, maar ook voor de maatschappij als geheel en voor het vertrouwen in een eerlijke rechtsstaat.

Update (18 november 2019): een versie van deze Togacolumn verscheen 18 november in nrc.next en NRC Handelsblad. De auteur heeft daarin toegevoegd dat de afgelopen vrijdag door minister Dekker toegezegde miljoenen voor de komende twee jaar, om advocaten die rechtsbijstand verlenen een beetje beter te betalen, niets afdoen aan haar bezwaren tegen Dekkers plannen voor een nieuw stelsel, dat nog steeds minder moet gaan kosten

De Togacolumn wordt geschreven door een advocaat, officier van justitie en rechter. Diana de Wolff is advocaat en bijzonder hoogleraar advocatuur aan de UvA.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.