Opinie

Ik ben vrij, maar vele onschuldigen zitten nog vast

Rechtspraak De Turkse journalist zat ruim tweeënhalf jaar in een cel. 4 november kwam hij op vrije voeten, maar dinsdagavond is hij wederom gearresteerd. Dat verwachtte hij al, zegt hij in dit opiniestuk dat hij voor zijn nieuwe arrestatie schreef.
Ahmet Altan werd in september 2017 gearresteerd op verdenking van betrokkenheid bij de Gülenbeweging, die volgens president Erdogan een couppoging deed in juni 2016. Altan werd veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf.
Ahmet Altan werd in september 2017 gearresteerd op verdenking van betrokkenheid bij de Gülenbeweging, die volgens president Erdogan een couppoging deed in juni 2016. Altan werd veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf. Illustratie Hajo

Niets is enger dan een ontmoeting met iemand die de gruwelijke kracht heeft over jouw lot te beslissen. Die persoon kan je doden, je opsluiten, je in ballingschap sturen of je vrijheid schenken. Ongeacht het verschil in uitkomst, is opsluiten of vrijlaten door een dergelijke autoriteit even verwoestend. Je hebt geen zeggenschap over wat er besloten wordt. Mensen met zo’n autoriteit dragen meestal een gewaad en zitten op een verhoging. Ze worden rechters genoemd. Je kunt het gebruik van hun bovenmenselijke krachten accepteren als ze rechtvaardig worden ingezet. Maar wat gebeurt er als de autoriteit in kwestie niet om gerechtigheid geeft?

Lees ook: Vorige week vrijgelaten Turkse journalist weer gearresteerd

In Ernest Hemingway’s A Farewell to Arms zit een scène waarin soldaten berecht worden door militaire rechters. Het proces vindt plaats in een grot, het einde van de Tweede Wereldoorlog nadert en het Italiaanse leger is aan de verliezende hand. De rechters zijn ervan overtuigd dat hun beslissingen nooit invloed zullen hebben op hun eigen lot, ze veroordelen mensen nonchalant ter dood, zetten daarna hun pet op en groeten. Ze dragen mensen over aan het executiepeloton.

Tijdens mijn lange gevangenschap werd ik bij vele gelegenheden geconfronteerd met rechters. Ze luisterden niet eens naar wat ik zei. Ik legde de bewijzen van mijn onschuld neer en zij bleven dezelfde beschuldigingen herhalen. Eerst veroordeelden ze me tot levenslang zonder voorwaardelijke vrijlating, daarna veranderden ze mijn straf in tien en een half jaar, en daar weer na werd ik vrijgelaten. Ik schrijf dit terwijl ik de beslissing afwacht die een rechter over het hoger beroep zal nemen, een hoger beroep dat aangespannen is door een officier van justitie die bezwaar maakte tegen mijn vrijlating – het zou kunnen dat ik word teruggestuurd naar de gevangenis.

Verstikkend effect

Ik hoorde dus eerst dat ik tot levenslang werd veroordeeld, toen hoorde ik dat vrij was om de gevangenis te verlaten: allemaal op verschillende tijdstippen, uit de mond van dezelfde rechter. De beslissing om me vrij te laten had hetzelfde verstikkende effect als de beslissing om me levenslang te geven. Ik wist dat ik werd vrijgelaten door iemand die niet de autoriteit zou moeten hebben om over mijn lot te beslissen.

Ik heb de Turkse gevangenis verlaten, maar duizenden onschuldige mensen zitten er nog. Meer dan drie jaar woonde ik in een kleine cel met twee andere gevangenen die geen misdaad hadden begaan. Niemand luisterde naar wat zij zeiden. Ondanks dat ze keer op keer hun onschuld bepleitten, werden ze door rechters veroordeeld tot een gevangenisstraf, niet anders dan de rechters in A Farewell to Arms.

Lees ook: In Erdogans kooi ontnemen ze je je gezicht. Recensie van Altans boek.

Een van mijn celgenoten is even oud als mijn zoon; hij was net getrouwd toen ze hem arresteerden. Hij is religieus, maar ook geïnteresseerd in filosofie en wetenschap. Hij werkt geweldig met zijn handen en maakt met de meest onwaarschijnlijke materialen de meest onwaarschijnlijke dingen. Hij kan zakken zout in halters veranderen, vorken in wasknijpers, theelepels in pincets. Hij experimenteert met ingrediënten in gevangenismaaltijden om nieuwe gerechten uit te vinden. Zijn naam is Selman. Hij gelooft dat klagen verwant is aan het betwisten van Gods wil en klaagt nooit. Hij heeft nooit bezoekers. Daar klaagt hij ook niet over.

Spelen van verdriet

Op een dag, toen ik op een plastic tafel mijn roman Lady Life aan het schrijven was, hoorde ik muziek op de binnenplaats. Het geluid van een fluit. Ik ging erheen. Selman leunde met zijn rug tegen de muur, sloot zijn ogen en speelde fluit. Geluiden in de omliggende cellen verdwenen. Iedereen luisterde naar deze onverwachte muziek. Toen het lied dat Selman speelde voorbij was, klonk er gekletter op de binnenplaats. Stukken snoep, gekocht bij de gevangeniscommissaris, werden op de binnenplaats gegooid en er werd om een toegift gevraagd. Selman speelde urenlang.

Toen we uren later binnen stonden en de deur weer vergrendeld was, vroeg ik Selman waar hij die fluit vandaan had. Hij had het gemaakt van de kartonnen pagina’s van een kalender. Bij gebrek aan een meetlint moest hij de afstand tussen elk gat schatten en hij had de bovenkant van een plastic fles gebruikt voor het mondstuk.

Lees ook: ‘De rancune van de machtigen jegens schrijvers verandert nooit’

Geen enkel ander instrument op aarde kan het geluid van die fluit evenaren. Het had een vreemde toon, een lage toonhoogte. Selman heeft nooit een noot gemist. Hij speelde niet alleen ballads, hij speelde ook vrolijke deuntjes, maar af en toe verschoof zijn spelen naar verdriet.

Ik werd op een nacht uit de gevangenis vrijgelaten en men vroeg hoe het met me ging. Mensen wilden de vreugde horen die een persoon in zijn eerste moment van vrijheid na jaren gevangenis ervaart. Ik zei dat ik een beetje verdrietig was. Ik had duizenden onschuldige mensen achtergelaten, waaronder Selman. Ik miste de kracht om hen te redden en niemand luisterde naar wat ze zeiden. Niet alleen de rechters, maar een zeer groot deel van de samenleving is als die mannen in de grot van Hemingway, de mannen die anderen plichtmatig tot de dood veroordeelden. Ze zetten hun pet op, groeten, sturen de persoon naar het executieteam en wenden zich tot hun volgende slachtoffer.

Medeplichtig aan onrecht

Als je die grot eenmaal hebt gezien, als je getuige bent geweest van het lijden van onschuldige mensen en als je eenmaal hebt geluisterd naar de kartonnen fluit, kun je onmogelijk extatisch zijn over het verlaten van de gevangenis. Je voelt je een medeplichtige van een vreselijke misdaad. Als gevangene ben je het slachtoffer van onrecht; als je weggaat, word je een medeplichtige.

Ik weet nu wat het meest angstaanjagende op aarde is: een ontmoeting met iemand die de macht heeft om je lot te bepalen. Ik weet welke kwelling en vernedering het is als de persoon met die autoriteit niets geeft om wat je zegt. Ik weet dat het geluid van een fluit een niet te stillen verlangen kan uitdrukken.

Ik weet ook dat het mogelijk is dat ze me opnieuw zullen arresteren. Maar Selman zit er al. Hij heeft de leeftijd van mijn zoon, hij maakt halters van zout. Hij heeft geen bezoekers. Hij klaagt nooit. Hij leunt gewoon tegen de muur en bespeelt zijn fluit.

Correctie (13 november 2019): de intro bij dit artikel is aangepast nadat Ahmet Altan op 12 november opnieuw werd gearresteerd. Tevens is in de voorlaatste alinea een vertaalfout hersteld.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.