Nieuwe emoji’s! Maar waarom wel een otter en geen bever-emoji?

Apptaal Er zijn weer nieuwe emoji’s te gebruiken, maar over de selectie hebben we zelf niets te zeggen. Die wordt vooral bepaald door een paar techbedrijven. Hebben zij zo invloed op onze taal?

Een selectie van de bijna 400 nieuwe emoji’s op WhatsApp voor de iPhone, binnenkort ook op Android-telefoons.
Een selectie van de bijna 400 nieuwe emoji’s op WhatsApp voor de iPhone, binnenkort ook op Android-telefoons.

Een gapend gezichtje, een flamingo, een ui en een bloeddruppel: de afgelopen weken hebben iPhone-bezitters er bijna 400 emoji’s bij gekregen, en binnenkort krijgen ook gebruikers van WhatsApp op Android-telefoons weer nieuwe plaatjes. Zoals bij elke emoji-update is er weer volop controverse en onbegrip.

Waarom wel een otter, terwijl er nog geen bever-emoji is – ondanks een enthousiaste Canadese campagne daarvoor? Na een jarenlange lobby is er nu wel een speciale vlag voor transgenders maar de Koerden mogen geen eigen vlagicoontje. En er is na elke update van de emoji’s online discussie over hoeveel schakeringen er in de huidskleuren van de gezichtjes moeten zitten en hoeveel genderopties de plaatjes moeten hebben.

De baas over de emoji is Unicode, een internationaal consortium met daarin vooral techbedrijven zoals Google, Facebook en Huawei en enkele overheden. Die beslissen in besloten vergaderingen om de zoveel maanden welke symbooltjes officieel worden toegelaten, en welke niet.

De selectie van emoji’s wordt ons opgedrongen „zonder dat we erom gevraagd hebben”, volgens kunstenares en emoji-onderzoeker Lilian Stolk. Zij lanceert deze donderdag de app Emoji Voter, waarmee mensen kunnen stemmen over alternatieve emoji’s, met andere gezichtsuitdrukkingen en andere symbooltjes. „Stel je voor dat een paar mensen zouden bepalen welke woorden we mogen gebruiken”, schrijft ze op haar site. Met de uitslag van de stemming wil ze Unicode om nieuwe emoji’s vragen.

Ook het VPRO-programma Tegenlicht wijdde onlangs een aflevering aan emoji’s en Unicode. „In dit overlegorgaan van de techgiganten krijgt de taal van de onlinewereld vorm en inhoud”, waarschuwden de makers – Unicode als een soort dictator van onlinetaal.

Maar is de baas over emoji’s werkelijk de baas over taal? Tellen emoji’s überhaupt wel als taal? En beïnvloedt emoji-censuur echt hoe we met elkaar praten? Veel taalkundigen denken dat het wel meevalt.

Eerder een verrijking

Uit het (vrij schaarse) onderzoek naar hoe emoji’s het taalgebruik beïnvloeden, blijkt dat ze eerder een verrijking dan een vervanging van conversaties zijn. „Mensen die op een talige, actieve, creatieve manier online communiceren, bijvoorbeeld met emoji’s, presteren bijvoorbeeld juist béter in traditionele schrijftaken op school”, zegt Lieke Verheijen. Zij doet aan de Radboud Universiteit onderzoek naar internettaal en emoji’s en promoveerde vorig jaar op het onderwerp.

Ze voerde een studie uit waarbij jongeren enquêtes invulden over hun socialemediagebruik en vervolgens werden getoetst op schrijfvaardigheid en spelling. Ook deed ze een experiment waarbij 500 jongeren, vlak voordat ze schrijftaken uitvoerden, moesten whatsappen of juist niet, om te kijken hoe dat hun taalgebruik beïnvloedde. Een opvallende bevinding was dat de jongeren die geappt hadden mínder spelfouten maakten en dat actief en creatief gebruik van apptaal (waaronder emoji’s) de taalscores juist verbeterde.

Vrijwel nooit gebruikten jongeren emoji’s in de schoolteksten, op een enkele smiley na. De verklaring volgens Verheijen is dat jongeren hun apptaal en emoji-gebruik aanleren als een soort tweede taal, een ander register, waardoor het algehele taalgevoel juist verbetert. Emoji’s zijn zo bezien vooral een toevoeging.

„Mensen gebruiken emoji’s om te compenseren voor het deel van taal dat je niet kunt overbrengen in tekst”, zegt Verheijen. Het is wat in een normaal gesprek bestaat uit handgebaren, gezichtsuitdrukkingen en non-verbale signalen.

Lees ook: Iedereen spreekt toch emoji?

Je kunt een emoji gebruiken in plaats van een woord of zin, vooral tegen mensen tegen wie je vaak hetzelfde zegt. Een hartje in plaats van de tekst „Ik hou van je”. Een treintje om duidelijk te maken dat je onderweg bent. Maar gesprekken die ingewikkelder zijn dan een paar zinnen kunnen niet worden vervangen door emoji’s. Er zijn de laatste jaren wel projecten om hele boeken in emoji’s te ‘vertalen’, Moby Dick en Alice in Wonderland bijvoorbeeld, maar daar is niet doorheen te komen, zelfs niet als je het verhaal al heel goed kent.

De Canadese taalkundige Gretchen McCulloch onderscheidt in haar recente boek Because Internet twee linguïstische categorieën emoji’s. De ene is de illustratieve emoji, plaatjes puur om mee op te leuken wat je zegt. De slinger, de taart en de fles champagne als iemand jarig is, bijvoorbeeld. Die emoji’s kun je in willekeurige volgorde zetten zonder dat er iets aan de betekenis verandert. Deze categorie heeft volgens haar eigenlijk niets met taal te maken.

De andere categorie bestaat uit de zogeheten ‘emblemen’: die zijn gebaseerd op een vorm van lichaamstaal, dus de opgestoken duim of een huilend gezichtje. Die emoji’s worden juist vaak herhaald: bijvoorbeeld drie opgestoken duimen op een rij. Zij ziet die laatste categorie al iets meer als taal, maar nog steeds niet op een volwaardige manier. „Er is niet eens een duidelijke manier om ‘emoji’ te zeggen in emoji’s”, schrijft ze.

Altijd politiek geladen

Sommige mensen noemen de emoji’s wel de ‘hiërogliefen van onze tijd’. Maar die vergelijking slaat de plank mis, vindt hoogleraar Marc van Oostendorp, hoogleraar Nederlandse communicatie in Nijmegen en taalonderzoeker bij het Meertens Instituut. „Ze functioneren totaal anders dan hiërogliefen. Die konden ook als letters of als klanksymbolen worden gebruikt, dat is met emoji’s niet het geval.” Een echte taal zijn emoji’s dus volgens taalkundigen niet, zelfs als je de definitie van taal heel ver oprekt.

Dan nog kan het onwenselijk zijn dat er beperkingen worden opgelegd door een internationaal consortium als Unicode. De beslissing over welke iconen miljarden mensen kunnen gebruiken is automatisch politiek geladen. Mogen wapens worden afgebeeld of niet, welke volkeren en groepen krijgen een eigen vlag en welke niet? Er is regelmatig gedoe tussen Unicode en actiegroepen over welke emoji’s er op het officiële toetsenbord worden toegelaten, en soms beslissen techbedrijven zelf tot censuur. Apple verbergt bijvoorbeeld in China sinds kort de Taiwanese vlag-emoji. Facebook en Instagram verboden afgelopen oktober het gebruik van emoji’s als de perzik en de aubergine in een expliciet seksuele context (die lijken met wat fantasie op bepaalde lichaamsdelen).

Maar taalonderzoekers relativeren de uiteindelijke gevolgen van deze ingrepen voor de vrijheid van taalgebruik. „Emoji’s zijn bepaald niet de enige manier om emoties, gebaren, of beeldtaal te uiten op sociale media”, zegt Van Oostendorp. Er zijn gifjes, ‘stickers’ en foto’s die met veel minder beperkingen te versturen zijn, er zijn bewegende zelfgemaakte animoji’s van Apple, en playmoji’s van Google: allemaal manieren om de beperkingen van Unicode te omzeilen. Gretchen McCulloch noemt taal in haar boek niet voor niets ‘het spectaculairste opensource-project van de mensheid’.

Lees ook: Hoe heurt het eigenlijk in de WhatsApp-groep?

Hoe lang gaan we emoji’s überhaupt nog gebruiken? Als andere online taalgebruiken een indicatie zijn, niet zo lang. Hoe vaak gebruik je nu nog internettermen als LOL (laughing out loud) of BRB (be right back)? Of een smiley als :s?

Tieners stappen het laatste jaar massaal over van emoji’s naar stickers, waarvoor veel minder beperkingen gelden omdat je die zelf kunt samenstellen. En nu Facebook de sexy aubergine van zijn platforms verbant, zijn levendige discussies ontstaan over de beste alternatieven, bijvoorbeeld een komkommer, een saxofoon of een openspuitende champagnefles. Daarmee komt de boodschap vermoedelijk ook wel over.

(Aanvulling 13-11-2019: Hierboven is verduidelijkt dat het verbod van Facebook en Instagram geldt voor het gebruik van de aubergine- en perzik-emoji’s in een expliciet seksuele context.)

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.