Hoe Zwarte Piet van de televisie verdween

Discussie over Zwarte Piet Bij het eerste Sinterklaasjournaal kwamen nog geen pieten in beeld. Maar het zal dit seizoen voor het eerst sinds 1952 zijn dat er geen Zwarte Piet op de nationale tv te zien is. Dat ging niet zonder slag of stoot.
Erik van Muiswinkel speelde tot 2016 de Hoofdpiet in het Sinterklaasjournaal.
Erik van Muiswinkel speelde tot 2016 de Hoofdpiet in het Sinterklaasjournaal. Beeld NTR

Nooit meer de Huispiet, met zijn schortje. Nooit meer zal hij in het Sinterklaasjournaal proberen de pieten te tellen, nooit meer zal hij zijn sleutelbos kwijtraken, de distributie van de cadeautjes verknoeien, of wanhopig uitroepen: „Waarom gaat het nou nooit eens een keertje goed?”

De kinderen zal het niet opvallen, die letten meer op de kleurige kostuums, maar dit jaar begint het Sinterklaasjournaal met alleen maar roetveegpieten. Voor het eerst sinds 1952 zal Zwarte Piet niet op de nationale televisie verschijnen. Die omslag betekent ook het einde van de Huispiet, die vanaf het begin van het populaire kinderprogramma een hoofdrol speelde als adjunct-chef van de pieten. Acteur Maarten Wansink vindt het Zwarte Pietdebat ergerlijke onzin en heeft zijn lot aan zijn zwarte schmink verbonden. Zijn rol kan worden overgenomen door een andere acteur, maar waarschijnlijk is dat niet.

Het Sinterklaasjournaal is voor velen bepalend in de vormgeving van het feest, dus in de weken na de bekendmaking besloten diverse grote steden ook Zwarte Piet in de ban te doen. Voor een deel van Nederland is dat een overwinning op een racistische karikatuur van zwarte mensen. Voor een groter volksdeel (volgens een enquête van EenVandaag) is het de teloorgang van een gekoesterde nationale traditie. Hoe is Zwarte Piet van televisie verdwenen, in de achttien jaar Sinterklaasjournaal?

Sintfilms en -series bestaan al langer, maar in het Sinterklaasjournaal zit het verhaal voor het eerst in de vorm van een nieuwsbulletin gegoten, gepresenteerd door Dieuwertje Blok, waardoor het programma een hoofdlijn kan combineren met losse sketches en ander strooigoed. Vanaf het begin in 2001 heeft het programma een ijzersterk, consistent stramien: eerst dreigt de intocht van Sinterklaas in het water te vallen, dan komt het vullen van de kinderschoenen in gevaar, en dan dreigt Pakjesavond niet door te gaan. Dit komt vooral doordat de pieten van alles kwijtraken, in ieder geval de pakjes, het grote boek en de verlanglijstjes (zie inzet).

Lees ook ‘Zwarte Piet is in 19de eeuw beïnvloed door blackface-traditie’

Dat de pieten doorlopend grove fouten maken, zorgt voor de suspense en de humor. Ze proberen hun blunders te verzwijgen voor Sinterklaas, ze liegen tegen hem, en ze bestelen de oude man. Sinterklaas is de wijze baas die zo nu en dan geërgerd een wenkbrauw optrekt, maar verder goedmoedig en op de achtergrond de problemen oplost. Hij straft zijn pieten nooit, hij spreekt ze hoogstens vermanend toe. Toch zijn de pieten bang voor hem, ze benaderen hem vol eerbied.

In hun vroegere rol van straffende boemannen, die stoute kinderen sloegen met een roe en ze ontvoerden naar Spanje, waren de zwarte pieten nog volwassenen die boven de kinderen stonden. In hun nieuwe rol van kindervriend staan ze veel dichter bij de kinderen. Ze zijn zelf kinderen geworden; vrolijk, uitgelaten, ondeugend, onwetend. In meerdere seizoenen hebben ze problemen met lezen en schrijven; in 2004 moeten ze nog de ‘Pietotoets’ doen. De jonge kijkers kunnen zich zo makkelijk met hen identificeren. Sinterklaas is meeveranderd, van baas naar vader. Hij is geen curling-ouder die alle problemen voor zijn pieten wegneemt. Hij is eerder een afwezige vader die, geheel volgens de hedendaagse pedagogische inzichten, de pieten het eerst zelf laat uitzoeken.

Pieten kunnen alleen onder het gezag van de Sint functioneren. Soms loopt een piet weg en probeert als gewone arbeider te leven. Dat mislukt altijd. Als een piet in een speelgoedwinkel werkt, geeft hij de producten gratis weg. Als hij groenteboer wordt, gaat hij met spruitjes strooien.

Blackface

Dit zou niet zo opzienbarend zijn, als de pieten geen witte acteurs waren die zwarte mannen nadoen en ze neerzetten als incompetent, afhankelijk en kinderlijk. Hierdoor lijkt Zwarte Piet verrassend veel op de zwarte karikaturen zoals we die bijvoorbeeld kennen uit de blackface-traditie; in het bijzonder op de traditionele rollen van de klunzige zwarte clown, de onderdanige zwarte bediende, en de breed lachende zwarte entertainer. Dat is ook de reden dat Zwarte Piet onder vuur ligt van anti-racistische activisten.

Blackface komt voort uit de minstrel show, een Amerikaanse theatervorm uit de 19de en begin 20ste eeuw, die ook populair was in het Verenigd Koninkrijk en Nederland, en die lange uitlopers heeft tot in deze eeuw. De Black and White Minstrel Show van de BBC was tot in de jaren zeventig op de Nederlandse tv te zien. In Henny Huismans Playbackshow en de spin-offs hiervan (1983-2002) was het gebruikelijk dat kandidaten bruin geschminkt imitaties gaven van zwarte artiesten. In 2009 speelde Wendy van Dijk het Antilliaanse typetje Lucretia Martina in Ushi & Dushi. Dit alles is ongetwijfeld bedoeld als onschuldig vermaak zonder kwade bedoelingen, maar zwarte mensen beschouwen dit nadoen als beledigend.

Bovendien leert het infantiele gedrag van Zwarte Piet witte kinderen op een jonge en dus ontvankelijke leeftijd dat zwarte mensen niet slim zijn en dat je ze kunt uitlachen.

Lees ook Sinterklaasjournaal voltooit aftocht Zwarte Piet

Eigen pieten eerst

Dat de kleur van de pieten omstreden is, ontdekken de tv-makers voor het eerst in 2006, als de stoomboot door een regenboog vaart en sommige pieten tijdelijk een andere kleur krijgen. Niet bedoeld om van Zwarte Piet af te komen; gewoon een frisse verhaallijn. Het regent echter klachten bij omroep NTR van boze kijkers die op onaangenaam scherpe wijze eisen dat piet zwart moest blijven.

Sinds 2011, als het verzet tegen Zwarte Piet ineens weerklank vindt bij de witte bevolking, komt het Sinterklaasjournaal steeds zwaarder onder druk te staan om iets aan de pietenkleur te doen. Tegelijk wil een groot deel van Nederland dat Zwarte Piet blijft zoals hij is. Eindredacteur Ajé Boschhuizen zegt in 2014 tegen NRC: „We zitten met een volwassenenprobleem in een kinderprogramma.” Hij bedenkt daarom een verhaallijn die de weg vrijmaakt voor geleidelijke verandering.

Op 14 november 2014 om drie minuten over zes verschijnt voor het eerst een witte piet in het programma. Nadat de originele zwarte pieten van boord zijn gegaan omdat de stoomboot water maakt, wordt de gepensioneerde Opa Piet ingevlogen om nieuwe pieten op te leiden. Die zijn wit, maar worden zwart van door de schoorsteen gaan. De roetveegpiet doet zijn entree. Zo geeft Boschhuizen zichzelf een schuifje op zijn bedieningspaneel waarmee hij de pieten donkerder of lichter kan maken, al naar gelang de stemming in het land. Want hoewel veel burgemeesters zeggen dat ze naar het Sinterklaasjournaal kijken als leidraad, de programmamakers zelf willen juist volgend zijn. Door de schoorsteen-ingreep verdwijnt de associatie met echte zwarte mensen, zo is de hoop. En de angel zou uit de discussie zijn. „De kleur van de piet is maar bijzaak”, stelt Opa Piet.

Als iedere goede kinderserie zorgt het Sinterklaasjournaal ervoor dat er ook altijd iets valt te genieten voor de ouders. Voor hen zitten er verwijzingen in naar bijvoorbeeld het koninklijk huwelijk (2012), het pauselijk conclaaf (2017) en de pretparkisering van Nederland (2016). In het seizoen van Opa Piet zit een geestige verwijzing naar de retoriek van de PVV. Als de originele zwarte pieten de nieuwe schoorsteenpieten zien, stappen ze gebelgd op de stoomboot en varen terug naar Spanje. Er is voor zwarte pieten geen plaats meer in Nederland, zeggen de muiters. De Hoofdpiet: „Vol is vol. Ten dele zelfs óvervol. Eigen pieten eerst! Wij gaan gewoon weer terug naar het land waar we vandaan komen. Er is al meer dan genoeg gezegd over die hele pietenkwestie.”

Kijkcijfers Sinterklaasjournaal

Na dit legendarische seizoen begint het programma enigszins te zwalken. In 2015 volgt nog een aanscherping van de nieuwe regels: de pieten krijgen een magische steen om voordeuren te ontgrendelen zodat ze niet meer door de schoorsteen hoeven. Dat opent de deur voor ongeschminkte pieten. In 2016 is het programma helemaal losgeslagen. Een groep toeristen, die het pietenhuis bezoekt voor een commerciële Sinterklaas-experience, wordt zonder slag of stoot ingelijfd, in een bonte diversiteit aan schmink. De ene piet heeft een Stijl-motief, de andere een Burlingtonruitje, en een derde een blauwe baard. In 2017 krijgen we een legertje hulpsinterklazen erbij. Twee hoofdrolspelers, Malle Pietje en de Wellespiet, hebben dat jaar voor het eerst geen afro-pruik en zwarte schmink meer.

Tegelijk blijven in de jaren 2014-2017 de meeste pieten zwart; dat zie je vooral bij de intocht. De figuratie hiervan wordt verzorgd door plaatselijk gildes en die hangen erg aan hun zwarte schmink. Het lijkt alsof de verandering stagneert. Reden voor de Hoofdpiet en verslaggever Dolores Leeuwin om op te stappen. Pietje Paniek vertrekt omdat het hem te grimmig wordt. Zolang er roetveegpieten en zwarte pieten door elkaar lopen, is hoe dan ook niemand tevreden. In 2018 is de stagnatie ineens voorbij en blijken alle pieten roetveegpieten te zijn geworden, op één na: Huispiet.

Met de overgang naar roetveegpieten verandert de context. Dat merk je aan de komst van een groep nieuwe pieten in 2018. Ze zijn laaggeletterd en kunnen zelfs de eenvoudigste karweitjes niet aan. Als ze zwart waren geweest, hadden tegenstanders dat wederom ervaren als een schadelijke zwarte karikatuur. Nu is het gewoon een geestige verhaallijn in een mooie kinderserie.

Al blijft het jammer van de afgezwaaide Huispiet.