Toch een basispensioen voor Duitse arme ouderen

Grundrente De kwestie dreigde de Duitse coalitie te splijten, maar nu krijgen arme ouderen die 35 jaar gewerkt hebben toch een toelage.

Duitse ouderen met een laag inkomen kopen voor een klein bedrag boodschappen bij de voedselbank.
Duitse ouderen met een laag inkomen kopen voor een klein bedrag boodschappen bij de voedselbank. Foto Sean Gallup/Getty Images

Duitsland, waar geen AOW bestaat, krijgt een soort basispensioen voor arme ouderen. Naar schatting anderhalf miljoen Duitsers kunnen vanaf 2021 van deze Grundrente profiteren.

Na maanden van moeizaam onderhandelen zijn de leiders van de regeringspartijen CDU, CSU en SPD het hierover eens geworden. De Bondsdag moet er nog wel mee instemmen. „De koe is van het ijs”, zei CSU-voorzitter Markus Söder zondag, opgelucht dat eindelijk een compromis is gevonden. De ingewikkelde kwestie dreigde de coalitie te splijten.

Vooral de sociaal-democratische SPD was erop gebrand een akkoord te bereiken. De partij is sterk verdeeld over de vraag of het nog zin heeft de coalitie met Merkels christen-democraten voort te zetten. Door deelname aan de zogeheten Grote Coalitie onder bondskanselier Merkel heeft de SPD veel van haar herkenbaarheid verloren – en daarmee ook een groot deel van haar achterban.

Maar met deze „mijlpaal voor de verzorgingsstaat”, zoals tijdelijk SPD-voorzitter Malu Dreyer het pensioenakkoord noemt, is de kans gegroeid dat de partij op haar congres in december zal kiezen voor voortzetting van de coalitie.

Lees ook deze analyse over de crisis in de coalitie, afgelopen zomer: Duitse coalitie heeft alleen slechte opties

Het nieuwe pensioen, in feite een toeslag, is bedoeld voor mensen die 35 jaar gewerkt hebben en toch slechts een pensioen krijgen dat niet uitkomt boven het bijstandsniveau voor ouderen. Hun pensioen wordt opgehoogd, tot maximaal 80 procent van het pensioen van iemand die het doorsneeloon verdiende.

Gegoede middenklasse

Het grote twistpunt tussen de coalitiepartijen was de vraag of voorafgaand aan toekenning van de uitkering onderzocht moet worden of iemand het geld ook werkelijk nodig heeft. De SPD wilde voorkomen dat de mensen om wie het gaat hun hele privésituatie moeten openbaren aan bureaucratische instanties. Maar CDU en CSU wilden juist voorkomen dat geld wordt uitgekeerd aan mensen die het eigenlijk niet nodig hebben. Daarbij werd steeds het voorbeeld aangehaald van een denkbeeldige vrouw van een tandarts, die altijd tegen een geringe vergoeding heeft meegeholpen in de praktijk van haar man en slechts een klein pensioen ontvangt, maar die samen met hem „in een villa” het leven van de gegoede middenklasse leidt.

Het uitkomst is nu dat de belastingdienst kijkt naar het inkomen, en op basis daarvan wordt bepaald of iemand voor de Grundrente in aanmerking komt. Nader onderzoek naar vermogen, van de persoon zélf of partners of kinderen, vindt niet plaats. De coalitie schat de kosten van de regeling op 1,5 miljard euro per jaar.

Een probleem is wel dat mensen die niet 35 jaar lang premie hebben betaald erbuiten vallen. Dat kan ertoe leiden dat iemand die 35 jaar slechts een of twee dagen per week heeft gewerkt wél Grundrente krijgt, en iemand die 34 jaar vijf dagen in de week gewerkt heeft en bij elkaar veel meer premie heeft betaald niet.

Minister van Sociale Zaken Hubertus Heil zegt dat de regeling met flexibiliteit zal worden toegepast om schrijnende gevallen te voorkomen. Maar flexibiliteit is niet een eigenschap waar de Duitse bureaucratie om bekendstaat.

Grote groepen halen de 35 gewerkte jaren niet. Dat geldt voor veel migranten, maar ook voor veel mensen uit de voormalige DDR, die na de Duitse eenwording jaren moesten zoeken om nieuw werk te vinden. De jaren waarin vrouwen zijn gestopt met werken om voor kinderen te zorgen, worden wel geteld als gewerkte jaren.

Verbazing over de AOW

Soms wordt in Duitsland met enige afgunst naar het Nederlandse pensioenstelsel gekeken. En vooral naar de AOW, omdat die ook wordt uitgekeerd aan mensen die geen premie hebben betaald. Met een mengeling van verbazing en bewondering schreef de Frankfurter Allgemeine Zeitung begin dit jaar dat voor de AOW geen verband bestaat tussen wat iemand aan premie heeft bijgedragen, en wat hij of zij op AOW-gerechtige leeftijd ontvangt – „terwijl dat nauwelijks omstreden is”.

In Duitsland is het loslaten van het verband tussen bijdrage (premies) en uitkering wél omstreden. Maar juist omdat er geen automatisch recht op iets als de AOW bestaat, leeft er bij vele de angst voor een arme oude dag.

Om critici binnen CDU en CSU tegemoet te komen, is tegelijk met de Grundrente besloten tot een lastenverlichting voor het bedrijfsleven, in de vorm van een kleine verlaging van de werkgeversbijdrage aan de werkloosheidsverzekering.