De leider van de Spaanse rechts-nationalistische partij Santiago Abascal (tweede van links) viert zijn grote zetelwinst bij de verkiezingen van zondag.

Foto Oscar del Pozo/AFP

Interview

‘Spanje is nu onbestuurbaar’

Verkiezingsuitslag Vanuit Madrid ziet de uitslag van de landelijke verkiezingen van zondag er anders uit dan vanuit Barcelona. Een dubbelinterview.

Het lijkt op een puzzel die steeds moeilijker te leggen is, hè?”, zegt Fernando Vallespín Oña met een cynisch lachje wanneer hem wordt gevraagd zijn analyse te geven van de verkiezingsuitslag in Spanje. De hoogleraar politicologie van de Universidad Autónoma van Madrid stelt dat er nu koste wat kost een regering moet komen. „De andere optie is opnieuw naar de stembus gaan. En dat is natuurlijk geen optie meer.”

„Spanje is onbestuurbaar geworden”, zo oordeelt Arnau Gonzàlez i Vilalta vanuit zijn huis in het Catalaanse Montornès del Vallès. De hoogleraar moderne geschiedenis aan de Universitat Autònoma van Barcelona is door een verkoudheid uitgeschakeld, anders had hij met zijn vrienden meegedaan aan de bezetting van de snelweg, maandag tussen Spanje en Frankrijk. Als protest tegen de veroordeling van negen separatisten vorige maand. „Zolang er politici vastzitten is het moeilijk serieus over de toekomst van Spanje en Catalonië te praten”, luidt het oordeel van Gonzà lez.

Op de ochtend na de vierde Spaanse verkiezingen in vier jaar tijd houden beide hoogleraren de uitslag tegen het licht, vanuit hun verschillende perspectieven in Madrid en Barcelona.

Spaanse socialisten grootste, maar coalitievorming moeilijker

Hoe moet je deze uitslag interpreteren? Blijft Spanje vastzitten in een politieke impasse?

Vallespín: „Het is duidelijk dat het houden van deze verkiezingen een enorme inschattingsfout is geweest van de sociaal-democraat Pedro Sánchez. Hij heeft met de PSOE zelfs zetels verloren. Toch is het nu alleen aan hem om te gaan regeren. Ik zie het niet nog een keer gebeuren dat hij dat zal doen met de steun van [het links-radicale] Podemos en een reeks regionale nationalistische partijen. Dan blijft alleen samenwerking met de (conservatieve) Partido Popular (PP) over. Een coalitie tussen die twee is uitgesloten. Dus zal Sánchez het moeten doen met gedoogsteun. Beide partijen moeten het eens worden over een aantal belangrijke onderwerpen. Een nieuwe begroting, investeringen in het onderwijs en een oplossing voor Catalonië. Het zal een regering zijn die hooguit twee jaar standhoudt. De PP zal die tijd gebruiken om te herstellen.”

Gonzàlez: „Spanje is onbestuurbaar geworden omdat de grote partijen PSOE en Partido Popular niet in staat zijn geweest pacten met elkaar te sluiten. Er wordt alleen aan de korte termijn gedacht. Als de PP nu wel toestaat dat de PSOE gaat regeren, zal daarbij de eis zijn dat er harde maatregelen worden genomen in Catalonië. Doen ze dat niet, dan zal Vox alleen nog maar meer van de achterban van de PP opeten.”

Hoe is het succes van het uiterst rechtse VOX, van 24 naar 52 zetels, te verklaren?

Vallespín: „Voor negentig procent is die groei te wijten aan de crisis in Catalonië. Het was een enorme blunder om vlak na de uitspraak in het proces tegen de separatisten verkiezingen te houden. VOX heeft nu zo’n vijftien procent. Dat is aanzienlijk. Maar we moeten het ook weer niet overdrijven. VOX is veel te klein om ooit te kunnen regeren. Deze partij is ook gegroeid omdat de andere rechtse leiders faalden. Albert Rivera van Ciudadanos (van 57 naar tien zetels, red.) is de grootste verliezer. Die gaat nu wat anders doen. Maar ook Pablo Casado heeft het niet goed gedaan. Hij mag dan wel wat zetels hebben gewonnen, maar de PP is heel ver verwijderd van een mogelijkheid om te regeren. Zeker omdat ze dan zaken zouden moeten doen met Vox. En met die partij wil verder niemand iets te maken hebben. Het klinkt gek, maar eigenlijk is ‘rechts’ Spanje ondanks de winst van VOX en de PP de grote verliezer.”

Met die analyse is Gonzàlez het volstrekt oneens: „Het succes van VOX is alarmerend als je er oppervlakkig naar kijkt. Maar het wordt veel erger als je gedetailleerd onderzoekt waar dit vandaan komt. De achterban bestaat uit uiterst nationalistische Spanjaarden die op VOX stemmen in reactie op de Catalaanse situatie. De partij haalde met demagogie, waarbij separatisten en buitenlanders als vijanden worden gezien, zelfs in de provincie Barcelona twee zetels. Ze kregen stemmen uit arme én uit rijke wijken. Dat is gevaarlijk. De één verwacht dat VOX brood op de plank brengt, de ander dat er keihard wordt opgetreden tegen separatisten.”

Hoe ziet u de politieke toekomst van Spanje op de langere termijn? Is de democratie in gevaar?

Vallespín: „Spanje heeft een duidelijk gebrek aan goede leiders. Dat zie je goed als je naar de uitslag in een regio als het noordwestelijke Galicië kijkt. Daar heeft de PP met Alberto Núñez Feijóo een sterke man. Die partij is daar nu het grootste, terwijl VOX er geen zetel wist te halen. Met een sterke leider trekt de PP veel stemmen. Verder zie je dat veel Spanjaarden op kleine regionale partijen hebben gestemd. De PSOE en de PP zullen goed over de toekomst moeten nadenken. Het is een illusie om te denken dat het tweepartijenstelsel terugkomt.”

Gonzàlez: „De instabiliteit in Spanje, en daarbinnen in Catalonië, is natuurlijk mede het gevolg van een veranderende wereld. Door de economische crisis heeft de middenklasse het zwaar te verduren gehad. Die mensen komen in verzet. Ze zijn op zoek naar iets anders. In Spanje uit zich dat in iedere regio op een andere manier. In Baskenland heeft uiterst rechts niets binnengehaald, terwijl de nationalistische en separatistische partijen er boven de 50 procent scoren. In Catalonië blijft het independentismo stabiel op 43 procent, maar daar slaat VOX wel toe. Een ding staat vast: als de problemen in Catalonië niet worden opgelost, zal er geen stabiliteit in Spanje mogelijk zijn.”