Profiel

Een tragisch einde aan een historisch presidentschap

Evo Morales Hij was de eerste inheemse president van Bolivia, maar bleek niet ongevoelig voor de macht. Na een paradoxaal presidentschap laat Morales nu een machtsvacuüm na dat Bolivia uiteen kan drijven.

Boliviaans oud-president Evo Morales komt aan bij een stembureau tijdens de presidentiële verkiezingen, 20 oktober 2019.
Boliviaans oud-president Evo Morales komt aan bij een stembureau tijdens de presidentiële verkiezingen, 20 oktober 2019. Foto Ueslei Marcelino / Reuters

‘Somos presidentes’, wij zijn presidenten, scandeerden aanhangers van Evo Morales, begin 2006. Voor het eerst sinds de Spanjaarden vijf eeuwen geleden dit deel van de wereld koloniseerden, kregen Bolivianen een leider van inheemse komaf. Een enorme omwenteling in het land, waar circa 60 procent van de bevolking Aymara- of Quecha-indiaan is, maar blanken en mestiezen altijd de macht hadden. Morales’ winst maakte de voormalige cocaboer wereldwijd dan ook tot held van links en van de beweging van ‘andersglobalisten’.

Toch zou ook de eerste inheemse president niet immuun blijken voor het zogenoemde caudillo-complex, dat sinds de koloniale tijd al menig Zuid-Amerikaans machthebber in de greep kreeg die geen afstand van de macht bleken te kunnen doen. „Ik voel een lotsbestemming om president te blijven”, verklaarde hij eind 2017. ‘Evo of niemand’, luidde de verkiezingsslogan waarmee hij vorige maand een omstreden vierde ambtstermijn probeerde te winnen. Na bijna veertien jaar aan de macht bleek niet alleen Bolivia, maar ook de president zelf veranderd.

Rechtse macho die Bolivia’s ‘dictator’ het laatste zetje gaf

En bij de eerste ronde van de presidentsverkiezingen, op 20 oktober, werd duidelijk hoe letterlijk het ‘Evo of niemand’ bedoeld was. Na een chaotisch verlopen uitslagennacht eiste Morales eenzijdig de overwinning op. Om ook na drie weken van protest vol te houden dat hij herkozen was. Pas nadat internationale waarnemers deze zege zondag op basis van een hertelling ‘statistisch onmogelijk’ hadden verklaard, bond hij in en beloofde hij een nieuwe stembusgang.

Maar daarvoor was het toen al te laat. Muitende agenten en een openlijke kritische legerleiding dwongen de president gedurende het weekeinde om zijn ontslag in te dienen. Er was alleen niemand om hem op te volgen: alle vervangers die de grondwet noemt, zijn óók opgestapt.

Paradoxaal presidentschap

Op de korte termijn laat Morales zo een machtsvacuüm na, terwijl hij als langstzittende president uit de geschiedenis een onuitwisbare stempel op het land drukte. Die erfenis wordt nu overschaduwd door zijn chaotische vertrek (Morales en andere linkse leiders in de regio spreken van „een staatsgreep”). Tragisch voor hemzelf, maar ook tekenend voor zijn paradoxale presidentschap.

Bolivianen kennen hem al decennia. Geboren in diepe armoede in een indianendorp dat niet eens op landkaarten stond, werkte hij zich eind vorige eeuw als voorman van de cocaboeren op tot oppositieleider. Rond de eeuwwisseling legde Morales het land regelmatig plat met stakingen en blokkades. Uit verzet tegen de door Washington gedicteerde neoliberale politiek in het algemeen en de bestrijding van cocaplanten in het bijzonder.

Het huis van Evo Morales in Cochabamba, in een vallei ruim tweehonderd kilometer buiten regeringszetel La Paz, werd geplunderd kort nadat hij zondag bekendmaakte af te treden. Foto Jorge Abrego/EPA

In jaren dat hij Bolivia zou leiden, bleef hij altijd een ‘socialisme van de 21ste eeuw’ uitdragen. Hij sloot zich aan bij het kamp van de anti-Amerikaanse, links-nationalistische Venezolaanse leider Hugo Chávez. Hij trok de aandacht door in de Algemene Vergadering van de VN met een cocablaadje te zwaaien: in zijn land een heilige plant, maar door het Westen ‘gecriminaliseerd’ tot grondstof voor cocaïne. Hij doopte zijn land om tot ‘plurinationale staat’ en liet de klokken op het parlementsgebouw linksom draaien, „omdat Bolivia een zuidelijk land is”.

Maar in weerwil van deze anti-westerse retoriek voer hij in de praktijk een relatief gematigde koers. De overheid nam een grotere rol in de economie, maar sloot de markt niet af. Morales nationaliseerde bodemschatten én trok met succes internationale bedrijven aan. Hij investeerde in sociale programma’s én joeg de interne consumptie aan door ondernemerschap te stimuleren. En hield ondanks mooie woorden over Pachamama (Moeder Aarde) vast aan een snelweg door kwetsbaar natuurgebied.

Door zijn vicepresident werd dit model eens aangeduid ‘Andes-Amazone-kapitalisme’. Een tegenstander noemde het liever „kapitalisme voor vrienden, socialisme voor vijanden”.

De resultaten waren spectaculair. Volgens de Wereldbank daalde het aantal Bolivianen onder de armoedegrens van 63 procent in 2005 tot 35 procent in 2018. De gemiddelde levensverwachting steeg met vijf jaar. De economie groeide jaarlijks met 4 à 5 procent. In het land waar McDonalds in 2002 nog de deuren sloot bij gebrek aan klandizie, openden nu allerlei buitenlandse ketens vestigingen.

Twee Bolivia’s

Bolivianen steunden meermaals Morales bij de stembus, maar een deel van de oppositie accepteerde hem nooit. De president zelf toonde soms ook weinig respect voor democratische spelregels. Zo drukte hij zijn zin door bij de opstelling van een nieuwe ‘inheemse’ grondwet en bij zijn gooi naar een vierde termijn.

Steeds als de politieke strijd hoog oplaait, valt Bolivia in tweeën uiteen. Enerzijds is er de westelijke hoogvlakte rond regeringszetel La Paz met zijn vooral inheemse inwoners die Morales steunen. Anderzijds is er een gebied dat als een halve maan vanaf de zuidoostelijke laagvlakte overgaat in het jungle-achtige noorden. In deze regio, met zakenstad Santa Cruz als centrum wonen de cambas: blanken, mestiezen en kleine groepen indianen.

De controverse over de verkiezingen leidde vorige week tot botsingen tussen oppositiebetogers en regeringsaanhangers – met of zonder uniform. De legerleiding riep Morales zondag op af te treden „voor de vrede en het behoud van de stabiliteit”. Nu hij werkelijk opgestapt is en er niemand klaar staat om hem op te volgen, kunnen de twee Bolivia’s ook verder tegenover elkaar komen te staan.