Extreem-rechts marcheert in Polen

Nationalisme Polen De Onafhankelijkheidsmars van deze maandag is, naast een dagje uit voor veel Polen, een festijn voor nationalistische hooligans.

Leden van het extreem-rechtse Nationale Radicale Kamp (gelieerd aan Konfederacja) tijdens de Onafhankelijkheidsmars vorig jaar in Warschau.
Leden van het extreem-rechtse Nationale Radicale Kamp (gelieerd aan Konfederacja) tijdens de Onafhankelijkheidsmars vorig jaar in Warschau. Foto Maciej Luczniewski/Getty

Onder de tl-buizen in zijn krappe kantoor vouwt de vers gekozen parlementariër Krzysztof Tuduj klapstoelen uit. Twaalf mannen en twee vrouwen druppelen binnen om de plannen voor de nationale feestdag van Polen te bespreken. Het gaat over praktische zaken, zoals de bussen die de tientallen gelijkgestemden van Wroclaw naar Warschau moeten brengen. En over juridische bijstand. „Mannen, ik raad jullie niet aan om iets illegaals te doen, zoals het gooien van molotovcocktails”, zegt een aanwezige advocaat. „Mocht iemand in problemen komen met de wet, dan kunnen jullie mij bellen.” Dit is geen gezelschap dat zich voorbereidt op een wedstrijdje koekhappen. Ze maken zich op voor de omstreden Onafhankelijkheidsmars, deze maandag in Warschau.

Vorig jaar, toen Polen zijn eeuwfeest vierde, werd de mars eerst bijna verboden en trok hij vervolgens een kwart miljoen mensen. Het waren grotendeels gezinnen die hun patriottisme wilden uitdragen en genoten van een militaire parade. Maar de mars staat ook bekend als een festijn van fascistische hooligans die de meest intolerante kant van het Poolse nationalisme tentoonspreiden. Ieder jaar gaan beelden de wereld over van een in rook gehuld Warschau, van opstootjes door gemaskerde mannen en racistische leuzen als „Polen zal wit zijn of onbewoond”.

Voor Krzysztof Tuduj (38) wordt de mars dit jaar een ererondje. Bij de parlementsverkiezingen vorige maand won hij in Wroclaw, een van de liberaalste steden van Polen, een zetel met zijn extreem-rechtse partij Konfederacja (Confederatie), een coalitie van verschillende uiterst rechtse groeperingen. „Als het in deze verrotte, linkse stad lukt, dan moet het toch overal kunnen”, zegt hij. Dinsdag, de dag na de Onafhankelijkheidsmars, wordt Tuduj met tien mannelijke partijgenoten geïnstalleerd in het Poolse parlement.

Cordon sanitaire

De coalitie van fundamenteel katholieke nationalisten en libertariërs is erin geslaagd zich rechts van het regerende, conservatief-nationalistische Recht en Rechtvaardigheid (PiS) te manoeuvreren. Een flank die de regeringspartij, dankzij steun van de Katholieke Kerk, tot dan toe had weten af te dekken.

Met nieuwe achterban groeit Poolse regeringspartij PiS

Met 11 van de 460 zetels zal Konfederacja niet veel voor elkaar kunnen krijgen, zeker niet omdat er gesproken wordt over een cordon sanitaire rond de partij. Maar ze heeft wel een podium verworven vanaf waar ze PiS de komende jaren kan tergen met plannen tegen bijvoorbeeld migratie en abortus. Ook ontvangt Konfederacja dankzij de zetels straks subsidie. Twee belangrijke middelen om te proberen extreem-rechts acceptabeler te maken in nationalistisch Polen. „Nu we verkozen zijn, zien meer patriottistische Polen dat een stem op ons geen verloren stem is”, aldus Tuduj.

Tuduj is een goedlachse, forse man die zijn donkerblauwe das trumpiaans draagt: veel langer aan de voorkant dan aan de achterkant, om een beetje slanker te lijken. Hij voelde zich „de hele campagne doodgezwegen door de media”, dus nu wil hij best een inkijkje bieden in zijn voorbereiding op de mars en zijn gedachtengoed.

De jurist zegt gedreven te worden door het katholieke geloof en de plicht om recht te doen aan de Poolse geschiedenis. „Ja, wij zijn uiterst rechts, maar dat is helemaal niet zo extremistisch.” Zijn vrouw werkt, wat homoseksuelen in hun slaapkamer doen boeit hem niet, en meteen morgen uit de EU stappen is „misschien niet verstandig”.

Maar in de loop van de dag noemt hij „politiek niks voor vrouwen, zij stemmen zelf ook liever op een man”. De lhbt-beweging is „een ideologie die bestreden moet worden”. „Joden zijn gewoon anders.” En dat de serveerster in de pizzeria een foutje maakte: „Tja, dat krijg je met Oekraïners”.

Die retoriek is niet uniek, PiS bedient zich er ook van. De regeringspartij heeft de afgelopen periode echter wel haar beloftes van hogere pensioenen en kinderbijslag waargemaakt, maar niet de abortuswet aangescherpt, zoals was aangekondigd. En hoewel de partij weigert vluchtelingen op te vangen die over Europa verdeeld zouden worden, laat Polen meer migranten van buiten de EU toe dan welke lidstaat dan ook. Volgens schattingen werken er inmiddels twee miljoen Oekraïners.

„Het zijn socialisten en de massamigratie is nog nooit zo groot geweest als onder PiS”, zegt Tuduj. „En het drukt onze salarissen, waardoor Polen zich gedwongen voelen in het westen te gaan werken.” Vooral jonge mannen lijken daar ontevreden mee. Van de 1,3 miljoen mensen die op Konfederacja stemden, was tweederde man. Van de kiezers onder de dertig, stemde 20 procent op de groep. Ze zijn relatief hoogopgeleid.

Rechts ingehaald

De Onafhankelijkheidsmars is een typisch voorbeeld van hoe PiS het extreme nationalisme de afgelopen jaren aan de borst drukte. Nadat de burgemeester van Warschau de mars vorig jaar zonder succes probeerde te verbieden, besloten politici van PiS juist helemaal vooraan te gaan lopen. In 2019 werden PiS-politici weer rechts ingehaald door de nationalisten die het evenement al jaren organiseren.

In het kantoortje van Tuduj zitten veertigers bij elkaar. Ze begroeten elkaar met een yell van een antisemitische organisatie uit het interbellum. Deze maandag zullen zij deel uitmaken van de bewaking. Om de mars te beveiligen, tegen demonstranten én tegen de politie. „Al houdt die zich sinds PiS aan de macht is rustig”, zegt Tuduj. Doen ze dat met wapens en molotovcocktails? „Nee, die zijn verboden. Onze wapens zijn de Poolse vlag en de rozenkrans”, zegt de advocaat, die niet met zijn naam in de krant wil. En als iemand zich toch laat provoceren, dan hebben de andere mannen zijn nummer.