Recensie

Recensie Boeken

Het Westen is geobsedeerd door geluk en bang voor eenzaamheid

Dirk de Wachter In zijn nieuwe boek bespreekt de Vlaamse psychiater Dirk De Wachter hedendaagse vormen van ongeluk. De dominantste vorm is eenzaamheid. Waar komt dat vandaan?

Een vrouw op de Japanse Yaeyama-eilanden.
Een vrouw op de Japanse Yaeyama-eilanden. Foto: Eric Lafforgue

Wanneer was u voor het laatst eenzaam? En dan bedoel ik écht eenzaam. Niet het gevoel dat u had toen u op een zaterdagavond alleen thuiszat, maar die andere eenzaamheid: het knagende gevoel van vervreemding, van rakelings langs de psychische afgrond scheren. Kunt u zich dat herinneren? Wat voor gedachten schoten er toen door uw hoofd?

In zijn nieuwe boekje De kunst van het ongelukkig zijn bespreekt de Vlaamse psychiater Dirk De Wachter (1960) onze hedendaagse vormen van ongeluk, en de dominante vorm van ongeluk is tegenwoordig eenzaamheid. We zijn rijker dan ooit. We zijn vrijer dan ooit. En toch is er meer dan ooit behoefte om te praten, desnoods tegen betaling. Die behoefte is zó groot dat sommige psychiaters en psychologen mensen wegsturen met de boodschap: u bent niet ziek, u moet maar weerbaarder worden. De Wachter behoort niet tot die groep hulpverleners. Hij beschouwt de behoefte om verhalen te vertellen als universeel.

Dagelijks ziet De Wachter in zijn praktijk de gevolgen van de atomisering van de maatschappij. Hij noemt ons ‘de allenige mens’. We zijn alleen, omdat we geen narratieven meer hebben die ons verbinden. In een Bijbelse God kunnen de meeste mensen niet meer geloven. Het alternatief, het humanisme van de jaren zestig, bleek niet bestand tegen de verlokkingen van een goddeloze markt. Wat er overbleef was een zielloos individualisme, de mens in splendid isolation. Een hardnekkige fictie, laat de Wachter zien, en een die ons op verschillende manieren ziek maakt.

Leven in een roes

Want in een samenleving waarin het individu heilig is, verheffen we lichamelijk genot, het leven in een roes, tot het hoogste goed. Een bevestigend antwoord op de vraag ‘Ben je gelukkig?’ is in onze maatschappij het hoogst haalbare geworden. De keerzijde daarvan, meent de psychiater, is dat we allergisch zijn geworden voor alle vormen van lijden, voor verdriet. Toch is dat voor hem geen reden om mensen weg te sturen. De psychiater begrijpt heel goed dat praten in zo’n geval júist het enige is dat kan helpen. ‘Verdriet is een ding met stekels’ schrijft hij. ‘Patiënten komen naar mij met de vraag: kun je dat niet weghalen? Maar, het spijt me, dat gaat niet en bovendien is het niet wenselijk. Wat we samen wel kunnen doen: het omzwachtelen met verhalen, windsels, pleisters.’ Met andere woorden: praten helpt. ‘Ingeslikt verdriet kun je niet zwachtelen’, schrijft hij.

Lees ook het interview met psychiater Dirk De Wachter: ‘De westerse mens is overprikkeld, egocentrisch en hoogmoedig’

De kunst van het ongelukkig zijn is een pleidooi om ons verdriet en onze eenzaamheid te doorleven en bovenal: met elkaar te delen. Met pillen demp je de pijn, maar de stekels gaan niet weg. We moeten elkaar meer en betere verhalen vertellen, met elkaar praten, niet over de app maar in het echt: elkaar eens goed in de ogen kijken. Voor wie dat nogal zoet in de oren klinkt, of als een vanzelfsprekendheid: u heeft gelijk. Er staat weinig nieuws in De Wachters boekje, en hij schuurt bij vlagen tegen het pathetische aan. Maar het is wel veelzeggend als we als samenleving zulke vanzelfsprekendheden, de zachte oplossingen voor de harde problemen, zijn gaan beschouwen als overbodige luxe.

Vermagerd meisje

Wie eenzaamheid kan begrijpen, doorvoelen, kan zich immers inleven in de meest duistere kanten van onze maatschappij. Het vermagerende meisje. De machtshongerige politicus. De radicaliserende jongeman. Als iemand op een cruciaal moment, zonder bijbedoelingen, een hand op hun schouder had gelegd en gevraagd: ‘Hoe gaat het met je?’ hoe hadden hun levens, en de onze, er dan anders uitgezien?

Het gevoel in de steek gelaten te zijn, verstoten te zijn, geeft aanleiding tot de meest gruwelijke gedachten en gevoelens. Achter alle hardheid schuilt uiteindelijk kwetsbaarheid. De Wachters boekje bevestigt: we negeren de waarschuwingen op eigen risico.