Kardinaal Peter Turkson, die namens het Vacticaan internationale klimaattoppen bijwoont.

Foto Grzegorz Galazka

Pauselijke klimaatactivist: ‘De aarde schreeuwt om hulp’

Interview | Peter Turkson Peter Turkson heeft maar één missie: aandacht vragen voor de gevolgen van klimaatverandering. Plus drie andere ‘groene’ geestelijk leiders.

Met een beetje fantasie kun je Peter Turkson de ‘Greta Thunberg van de paus’ noemen. Hij is wel een stuk ouder, 71, en formuleert iets bedachtzamer. Als je hem nog niet hebt horen spreken zou je hem, een kardinaal uit Ghana die geldt als papabile, iemand die ooit paus zou kunnen worden, makkelijk kunnen rekenen tot de gevestigde orde. Maar net als Thunberg besteedt Turkson, die in het Vaticaan het dicasterie voor Integrale Menselijke Ontwikkeling leidt, zijn dagen aan één grote missie: de wereld ervan overtuigen dat er meer aandacht moet komen voor de gevolgen van klimaatverandering.

Dat doet hij nadrukkelijk als gezant van paus Franciscus. Die heeft met zijn encycliekLaudato Si’ uit 2015 de katholieke kerk zo duidelijk op een ecologisch spoor gezet, dat kerkelijke leiders soms klinken als milieu-activisten – op de recente synode over het Amazonegebied ging het vaker over ontbossing dan over het priestertekort. Turkson presenteerde de encycliek bij de Verenigde Naties (VN), leidde de delegatie van het Vaticaan naar de Klimaattop in Parijs en waarschuwde deze week in debatcentrum De Balie in Amsterdam voor de gevaren van zeespiegelstijging voor onder andere de Waddenzee.

„Franciscus vindt dat we moeten zorgen voor de aarde en voor de armen”, zegt Turkson in een gesprek in de Balie. „Die twee gaan samen. De schepping schreeuwt om hulp wegens misbruik en exploitatie. De armen wegens uitbuiting, mensenhandel, ongelijkheid.”

Genesis

Het gaat Turkson niet om ‘stewardship’, rentmeesterschap, een woord dat vaak valt bij een religieuze motivatie voor aandacht voor het milieu. Het sleutelwoord is voor hem ‘zorg’ voor de aarde. „Ik kom uit Ghana, ben geboren in een mijnstad. Ik heb veel bedrijven horen praten over hun verantwoordelijkheid jegens de gemeenschap. Dan bouwen ze een kleine kliniek en zijn ze voor hun gevoel klaar. Maar dat is niet genoeg.”

Hij haalt de Bijbel erbij. In het eerste boek, Genesis I, staat: „Hij zegende hen [de mensen, red.] en zei tegen hen: ‘Wees vruchtbaar en word talrijk, bevolk de aarde en breng haar onder je gezag: heers over de vissen van de zee, over de vogels van de hemel en over alle dieren die over de aarde rondkruipen’.”

Sommige gelovigen vinden op basis van dat woordje ‘heersen’ dat de mens mag doen wat hem goeddunkt, anderen zien er een plicht in tot goed beheer van de natuur. „Franciscus heeft die manier van kijken veranderd”, zegt Turkson. Hij trekt met zijn vingers een cirkel op de houten tafel en prikt met zijn wijsvinger in het midden. „In het verleden draaide alles om de mens. Franciscus heeft de mens uit het centrum weggehaald en onderdeel van de cirkel gemaakt. Hij verwijst naar het tweede hoofdstuk van Genesis, waar God de mens in de tuin zet en tegen hem zegt: zorg hier goed voor.” In de Bijbeltekst staat dat de mens „in de tuin van Eden (is gebracht), om die te bewerken en erover te waken”.

Optrekken met andere religies

Volgens Turkson heeft de encycliek een enorme invloed gehad. Een paar maanden na de verschijning, in mei 2015, presenteerde secretaris-generaal Ban Ki-moon van de VN zijn ‘Duurzame Ontwikkelingsdoelen’ – „een andere manier om te zeggen dat de mens deel van de cirkel is”. In december dat jaar werd de encycliek op de klimaatconferentie in Parijs veelvuldig aangehaald als bron van inspiratie.

Wil de katholieke kerk in de klimaatdiscussie gelijk optrekken met andere religies? „Dat doen we al”, zegt Turkson enthousiast. Hij noemt de steunverklaring van de Wereldraad van Kerken kort na Laudato Si’; het optreden van patriarch Bartholomeus van de orthodoxe kerk, „de eerste geestelijke leider die ecologisch misbruik zondig noemde”; het besluit van paus Franciscus om, in navolging van de orthodoxen, 1 september aan te wijzen als dag van gebed voor de schepping; de slotverklaring van het Internationale Islamitische Klimaatveranderingssymposium in 2015 in Istanbul, die volgens een toelichting „in harmonie (is) met de pauselijke encycliek”. En dan vergeet hij nog de verklaring, ook uit 2015, van meer dan driehonderd rabbijnen.

„Belangrijk is ook dat de encycliek is gebaseerd op wetenschappelijke bewijzen”, zegt Turkson. Een belangrijk adviseur voor de encycliek, volgens velen zelfs de auteur van hele passages, was de Duitse klimaatgeleerde Hans Schellnhuber uit Potsdam. Turkson: „Het geloof zegt dat we ons moeten bekommeren om ons gemeenschappelijke huis, de aarde. De wetenschap zegt dat dit buitengewoon urgent is.”