Recensie

Recensie Boeken

Dit boek won de belangrijkste Franse literatuurprijs

Franse literatuur De Prix Goncourt ging deze week naar een klassieke roman van Jean-Paul Dubois. Opmerkelijk, in een jaar waarin het in Frankrijk wemelt van titels over actuele thema’s als migratie, macht en #metoo.

Een mozaïek van Christus' gezicht.

Een nieuw boekenseizoen in het teken van de vrouw, kopte de toonaangevende boekenwebsite BibliObs in augustus. Geen wonder: uitgeverijen kondigden titels aan van interessante schrijfsters, over actuele thema’s: macht, #metoo, gevangenschap, God, migratie, Algerije en de toekomst van Afrika – maar dan anders. Zou honderd jaar nadat de Prix Goncourt naar Marcel Proust ging, een vrouw Frankrijks belangrijkste prijs in de wacht slepen? Zou die schamele 9,5 procent aan vrouwelijke laureaten uit de afgelopen eeuw een beetje worden opgehoogd?

Op de shortlist prijkten de titels van Nathacha Appanah, Karine Tuil, Leonora Miano, Monica Sabolo en Christiane Taubira niet meer. Soif wel, de recente, 28ste roman van Amélie Nothomb, bejubeld in het tv-programma La grande librairie. Voor de derde keer was de mediagenieke, superintelligente en geestige Amélie Nothomb (1966), ‘de meest Franse van de Belgische auteurs’, genomineerd voor de Goncourt. Van het boek waren in twee maanden al 170.000 exemplaren verkocht. „De laatste jaren publiceerde ze best aardige boeken”, zei juryvoorzitter Bernard Pivot een dag voor de bekendmaking, „maar deze roman is anders, ambitieus, ze neemt echt risico”. Of dat een aanbeveling is voor een literaire prijs die, in tijden waarin steeds minder literatuur wordt gelezen, een groot publiek wil verleiden, kun je je afvragen. De Prix Goncourt wil lezers aan het lezen houden én jongeren aan het lezen krijgen. Nothombs boek is op zijn minst bijzonder: de vertellende ik-persoon is niemand minder dan Jezus zelf, op de dag van zijn kruisiging. Na de eerste hilariteit – je zit in het hoofd van Jezus, je moet het maar durven - begin je je na een paar hoofdstukken af te vragen waarom je daar zit, wat je daar doet. Nothomb geeft vaak haar eigen draai aan beroemde sprookjes en legenden, nu doet ze dat met het Bijbelse passieverhaal. De ‘menselijke dimensie’ van Jezus die Nothomb oproept is helemaal van onze tijd (biopics alom), tegelijkertijd kom je ‘de mens Jezus’ niet veel nader.

Deepthroat

Nothomb strooit op iedere pagina met aforismen en tegeltjeswijsheden. Terwijl Jezus lijdt, met het kruis op zijn rug ter aarde stort, innerlijk het gesprek zoekt met zijn vader, gekruisigd wordt, snijdt Nothomb het ene na het andere filosofische onderwerp aan: de dorst als mystieke ervaring, de rol van het lichaam, de onvervangbaarheid van de mens, het karakter van de liefde, vergeving en hoe het hiernamaals eruit ziet. Het is – als altijd – origineel en eigenzinnig.

Voor het geloof is ook een rol weggelegd in de roman die uiteindelijk de Goncourt kreeg, Tous les hommes n’habitent pas le monde de la même façon van Jean-Paul Dubois. De verteller is de zoon van een Deense predikant, die een kleine protestantse gemeente in het zuiden van Frankrijk bestiert. Zijn Franse vrouw, die niet gelovig is en nooit naar de kerk gaat, programmeert in de jaren zeventig een klein filmhuis.

Als ze besluit Deep Throat te laten zien, een destijds schokkende pornografische film, wordt haar man ontslagen. Het laat haar koud. Hij vertrekt om in Montreal een nieuw leven op te bouwen, zij blijft. Het is maar een klein deel in deze klassieke roman over het leven van een huismeester annex manusje van alles, die zich in de gevangenis van Montreal bevindt. Wat hij heeft misdaan blijft tot aan het eind verborgen.

Macht van de grote bek

Net als in bijvoorbeeld Een Frans leven, in 2004 bekroond met de Prix Femina, heeft Dubois de vorm van zijn roman geënt op zijn literaire helden Philip Roth en John Updike. Aan de hand van één gezin, laat hij de veranderingen in onze maatschappij zien: verharding, onrecht, versnippering, de macht van de grote bek, wantrouwen en controledwang – vakwerk van een melancholieke en ironische rasschrijver. Familie, het verstrijken van de tijd, herinneringen, afscheid nemen zijn thema’s die bij Dubois steeds terugkomen. Een vliegtuig, de tandarts, de grasmaaier en de hoofdpersonen Paul en Anna zijn vertrouwde elementen. Daarbij gaat het altijd om ‘petites gens’, de gewone man – een trend in de Franse literatuur.

Zelf komt Dubois uit Toulouse, aan de literaire coterieën van Parijs heeft hij een broertje dood. Hij zou ‘zichzelf blijven’, zei hij op de eerste vraag die hij kreeg na de bekendmaking van de prijs, ‘en zich zo snel mogelijk weer terugtrekken tussen de mensen van wie hij houdt’. Dat hij in één klap een rijk man was geworden, dat hij met zijn 22ste titel op tournee zou moeten – het leek nog niet tot hem door te dringen.

Verdwenen in een kamp

De Académie Goncourt nomineerde dit jaar geen debutanten in de eindfase. Extérieur monde van Olivier Rolin is een duizelingwekkende reis door zijn persoonlijke labyrint, dat bestaat uit literatuur door de eeuwen heen en een leven lang reizen op alle continenten. Het is een zelfportret – niet zonder zelfspot – van een erudiete, reizende grumpy old man en een imposante geschiedenisles in één. In La part du fils, de laatste titel op de shortlist, gaat Jean-Luc Coatalem op zoek naar zijn grootvader, die onder het Vichy-regime werd verraden, in een kamp belandde, waarna er nooit meer iets van hem werd vernomen.

Een ‘rentrée in het teken van vrouwen’ – je mocht het willen. De eerste grote literaire prijzen van 2019 gingen naar mannen. Zelfs de louter uit vrouwen bestaande jury van de Prix Femina bekroonde Sylvain Prudhomme, auteur van de goed ontvangen liefdesroman Par les routes.

Dezer dagen vinden ook de juryvergaderingen plaats voor de Prix Goncourt des Lycéens, de jongerenjury, die uit 2.000 middelbare scholieren bestaat, en die zijn winnaar op 14 november bekendmaakt. „Hilarisch, grappig, spannend”, zei een tienermeisje over Soif van Amélie Nothomb. Dubois, bescheiden en de media ontvluchtend, beheerst de kunst lezers aan het lezen te houden. Nothomb – ad rem, geestig, uitdagend en voor de duvel niet bang – lijkt de perfecte auteur om jongeren aan het lezen te krijgen.