‘Alles wat de economie niet dient is elitair of een hobby’

Interview | Rob Riemen Met zijn Nexus Instituut, dat symposia organiseert voor de intellectuele één procent, probeert Rob Riemen al 25 jaar het „culturele analfabetisme” te compenseren. Als sprekers weet hij altijd internationale beroemdheden te strikken, ook deze zondag weer.

Rob Riemen tijdens de Nexus-conferentie in 2016 in de Stopera, Amsterdam, met als thema ‘What will save the world?’
Rob Riemen tijdens de Nexus-conferentie in 2016 in de Stopera, Amsterdam, met als thema ‘What will save the world?’ Foto Patrick Post

In gesprek met Rob Riemen gaat het binnen zes minuten over Menno ter Braak, na acht minuten over Thomas Mann, drie minuten later over Nietzsche en komt in minuut dertien Rilke ter sprake. „Heb je dat boek gelezen?” vraagt hij meermalen, over verschillende boeken. „Moet je echt doen.”

Ondanks zijn enthousiasme heeft Riemen, een lange vijftiger met klein brilletje en tweed jasje, ook de pest in. „De humaniora zitten in de knel. Nietzsche zei het al …” – zijn stem slaat over – „… al het onderwijs zal gereduceerd worden tot wat goed is voor de economie. Het is 150 jaar later en alles wat de economie niet dient, is elitair of een hobby.”

Met zijn Nexus Instituut, dat symposia organiseert voor de intellectuele 1 procent, probeert hij al 25 jaar dit „culturele analfabetisme” te compenseren. De lezingen en symposia van Nexus gaan over „kunstzinnige, levensbeschouwelijke en cultuurfilosofische” thema’s, met een nadruk op grote namen uit de negentiende en begin twintigste eeuw. Er verschijnen opvallend veel internationale beroemdheden, zoals Francis Fukuyama, Amartya Sen, György Konrád en Margaret Atwood. Gewoonlijk komen er honderden, soms zelfs duizend mensen op af, over het algemeen belezen hoogopgeleiden.

Riemens manier van doen kan in het egalitaire Nederland niet altijd op enthousiasme rekenen.

Deze zondag organiseert Nexus weer een conferentie, dit keer geïnspireerd door Wagners Ring des Nibelungen . Op het programma staan onder meer de Canadese oud-oppositieleider Michael Ignatieff en voormalig voorzitter van de Europese Commissie José Manuel Barroso.

Nexus is een vreemd eendje in de Nederlandse bijt. Hier geen pogingen alles in de taal van Jan Modaal te gieten: het instituut werd opgericht „om het Europees beschavingsideaal te dienen”, aldus de site.

Gebrek aan bescheidenheid

Juist het gebrek aan bescheidenheid nam bepaalde mensen vanaf het begin voor Riemen in. Jaap Goedegebuure, emeritus hoogleraar Nederlandse taal- en letterkunde en medeoprichter van het blad Nexus: „Rob stapte op mensen af en zei: ik heb een droom, een ideaal, en u moet me helpen. Als mensen nee zeiden, dan bleef hij gewoon aanhouden.”

Op die manier kreeg Riemen het voor elkaar dat Tilburg University, waar Nexus ontstond, het instituut twintig jaar lang mede-financierde. Hierdoor had hij de financiële middelen voor het ontplooien van „de Riemenmethode”, zoals Goedegebuure het noemt: de wereld overvliegen om potentiële sprekers in levenden lijve te overtuigen.

Michael Ignatieff herinnert zich nog hun eerste ontmoeting: „Hij zocht me op in Londen, halverwege de jaren negentig. Een jonge vent, nog totaal onbekend. Hij zei: ‘De Europese beschaving is in crisis, ik heb je hulp nodig.’ Zelf geloof ik niet in zo’n crisis, maar ik was gecharmeerd van hoe intellectueel serieus hij was.”

Leon Wieseltier, al decennia een belangrijke stem in het Amerikaanse publieke debat: „Hij stuurde me een essay van hemzelf op, over Wagner, of Mahler. Toen we elkaar vervolgens ontmoetten, in een restaurant in Washington, werden we direct vrienden.”

‘Intellectuele snoepreisjes’

Riemens manier van doen kan in het egalitaire Nederland niet altijd op enthousiasme rekenen. De subsidie die het instituut kreeg – lange tijd ging het om ruim een miljoen – stuitte bij sommigen op verzet. De PVV (extra anti-Nexus sinds Riemen in 2010 Wilders een fascist had genoemd) stelde in 2016 vragen aan de provincie Brabant over de ruim 80.000 euro subsidie die het jaarlijks gaf aan het instituut. Dit geld werd besteed voor „intellectuele snoepreisjes”, aldus de PVV. De provincie stopte kort daarna met de subsidie.

Ingrijpender was dat Tilburg University, met een half miljoen subsidie per jaar belangrijk voor het voortbestaan, in 2015 ook aankondigde de bijdrage stop te zetten. Er was aan de universiteit „onvoldoende draagvlak” om ermee door te gaan, aldus het college van bestuur. Harrie Verbon, destijds hoogleraar economie, is een van de mensen die zich destijds tegen Riemen keerde. „Ik vond dat er geen duidelijk idee zat achter het Nexus Instituut. Het is meer een omgevallen boekenkast, net als Riemen zelf”, zegt Verbon. „Voor de universiteit was er geen toegevoegde waarde. Het effect van de subsidie was voornamelijk dat Riemen op leuke reisjes mocht zonder een bijdrage te hoeven leveren aan waar de universiteit voor staat: onderwijs en onderzoek.”

‘Elitaire hocuspocus’

„De krachten die vonden dat het elitaire hocuspocus was, zijn steeds sterker geworden”, zegt Jaap Goedegebuure. „Rob vond dat ze hem dankbaar moesten zijn dat hij Tilburg weer cultureel cachet wist te geven. Maar aan de universiteit begonnen ze zich af te vragen: wat hebben wij hier zelf nog aan?”

Riemen probeerde het hierop in Amsterdam, waar hij naar eigen zeggen aanvankelijk met open armen werd ontvangen. Maar begin 2018 constateerde de gemeente dat „de economische meerwaarde voor de gemeente Amsterdam […] onvoldoende duidelijk” was. Met de 400.000 euro die Riemen nu nog jaarlijks krijgt van het ministerie van OCW zal hij niet meer alle activiteiten kunnen blijven uitvoeren, zegt hij.

Riemens buitenlandse netwerk begrijpt niks van de gebrekkige waardering die Nexus nu ten deel valt

Eerder slaagde Riemen er beter in politici en ambtenaren te doordringen van het belang van zijn missie. Zo werd hij gesteund en geholpen door onder anderen oud-CDA-premier Ruud Lubbers en PvdA-staatssecretaris Rick van der Ploeg, die eerder betrokken was bij de oprichting van Nexus. Van der Ploeg schoot hem in 2000 te hulp: „Rob zei dat hij geld nodig had, toen hebben we er een klap tegenaan gegeven. Ik heb wat geld gevonden in de begroting”, zegt hij nu. „Ik zeg altijd: Nexus is een Michelingids voor de hogere cultuur. Het is belangrijk om zoiets te subsidiëren.”

Liefde en dood

Riemens buitenlandse netwerk begrijpt niks van de gebrekkige waardering die Nexus nu ten deel valt. „Er bestaan niet zoveel fora die zijn bedoeld voor een intellectuele conversatie”, zegt Washington Post-columnist Anne Applebaum, al tien jaar regelmatig te gast op Nexus-conferenties. „Denktanks gaan vaak over beleid, en academische conferenties zijn wetenschappelijker.” Ook Wieseltier vindt Nexus uniek. „Vergelijkbare instituten in Amerika gaan alleen over politiek”, zegt hij. „Bij Nexus hebben we het ook over liefde en de dood. Dat kun je pretentieus noemen, maar Rob denkt dat dat de fundamentele thema’s zijn.”

Elitair, ja, dat is Nexus wel – maar is dat erg, vraagt Michael Ignatieff. „In de moderne wereld is er niets dodelijker dan elitair genoemd te worden. Maar come on, sommige conversaties zijn het waard om gevoerd te worden, ook als niet iedereen kan meedoen. Er zijn een boel mensen voor wie Wagner, Nietzsche en Thomas Mann niet hun centrale zorg zijn, maar het is fijn dat de paar mensen voor wie dat wél zo is, een plek hebben om te praten.”

Private donoren

Nexus probeert intussen meer private donoren te vinden. Voor 2.500 euro kun je nu ‘Beschermer’ worden. Wat dat betreft gaat het de kant op van het John Adams Institute, dat ook internationale sprekers naar Nederland haalt, maar geen subsidie krijgt. Bij het John Adams, dat met een jaarbudget van 250.000 euro volgens directeur Tracy Metz „super lean en mean” is, kun je bijvoorbeeld ‘vriend’ of ‘patroon’ worden. En dan nog is het geld „een eeuwige zoektocht”, zegt Metz. Sprekers persoonlijk bezoeken kan zij niet, maar met een beetje geluk en geduld lukt het vaak toch om ze te krijgen. „We kunnen ze bijna geen geld bieden, maar sommigen doen het toch voor een vlucht, een hotel en de mogelijkheid te spreken voor een geïnteresseerd publiek.”

Riemen denkt dat de subsidie waarom hij vraagt een schijntje is als je bekijkt wat het Nexus oplevert. Zijn missie is niets minder dan het beschermen van de democratie. Na een korte illustratie aan de hand van Kant, Mozart, Spinoza en Cicero zegt hij: „Haal de cultuur weg van mensen, en ze kunnen geen kant op. Dan laten ze zich niet meer leiden door geestelijke en morele waarden, maar door angsten en begeertes. En dan zijn ze kwetsbaar voor demagogie.”