Carola Rackete: „We moeten er álles aan doen om te zorgen dat de temperatuurstijging beperkt blijft tot maximaal twee graden. Maar we moeten ons ook afvragen wat we doen als dat niet lukt.”

‘Door de klimaatcrisis kan ons leven totaal ontwricht raken’

Carola Rackete Tegen de zin van Italië bracht kapitein Carola Rackete in juni veertig migranten aan land. Nu waarschuwt ze in een nieuw boek voor klimaatverandering. „Niets doen is ook een besluit met gevolgen.”

Dan maar zónder toestemming, besluit Carola Rackete. Als kapitein van het reddingsschip Sea-Watch 3 geeft ze in de nacht van 28 op 29 juni opdracht het anker te lichten en langzaam de haven van het Italiaanse eilandje Lampedusa binnen te varen. Om tegen de zin van de Italiaanse autoriteiten veertig uitgeputte migranten aan land te brengen.

Zestien dagen eerder hebben Rackete en haar bemanning hen gered uit een rubberboot, zo’n vijftig mijl voor de Libische kust. Maar welk land wil ze opnemen? Vergeefs vraagt de kapitein twee weken lang overal om hulp: bij een reeks Europese landen, waaronder Nederland (haar schip vaart onder Nederlandse vlag), bij de Europese Unie en zelfs bij het Europese Hof voor de Rechten van de Mens.

Maar een oplossing blijft uit. Nu zijn sommige van de migranten zo wanhopig, dat Rackete niet meer kan instaan voor de veiligheid aan boord. In een korte video op Facebook kondigt ze aan dat ze het Italiaanse verbod om de haven binnen te lopen zal trotseren.

Anderhalf uur later ligt het schip aan de kade en is Rackete gearresteerd. Nog weer enkele uren later is de 31-jarige Duitse kapitein, met haar lange dreadlocks en in zwart spaghetti-topje, wereldnieuws. Een vrouw met een missie. En met de moed om dwars in te gaan tegen het strenge vluchtelingenbeleid van de rechts-populistische Matteo Salvini, dan nog de Italiaanse minister van Binnenlandse Zaken.

„Als vluchtelingen niet worden beschermd, als hun rechten niet worden gerespecteerd,” zegt Rackete vier maanden later in Berlijn, „dan moet je uiteindelijk ook voor je eigen mensenrechten gaan vrezen.”

Kort na de afgesproken tijd („Ik moest nog even door de beveiliging”) is ze binnengekomen in het café van het Joods Museum. Waarom wilde ze hier afspreken? Heeft deze plaats een speciale betekenis voor haar? „Het is praktisch gelegen. Maar het is natuurlijk ook een plaats die herinnert aan het gevaar van het fascisme, dat nu misschien weer terugkomt.”

Rackete wil geen toeschouwer aan de zijlijn van de geschiedenis zijn. Ze wil verantwoordelijkheid nemen, in actie komen. Voor vluchtelingen, zoals in juni. Maar ook voor bescherming van natuur en klimaat, waar ze zich nog sterker, en al langer, bij betrokken voelt.

Toen ze op Lampedusa na een paar dagen huisarrest was vrijgelaten, trok ze zich enkele maanden terug om – met hulp van de schrijfster Anne Weiss – een boek te schrijven. Het is in Duitsland net verschenen en heet Handeln statt hoffen, Handelen in plaats van hopen. In februari verschijnt de Nederlandse vertaling.

Het boek is een combinatie van een spannend verslag van de missie met de Sea-Watch 3 en een uitgesproken pessimistisch pamflet over de klimaatverandering. Het een heeft met het ander te maken, betoogt Rackete. Want nu al leiden de stijgende temperaturen tot natuurrampen die mensen op de vlucht drijven – en dat zullen er alleen nog maar meer worden. ‘Oproep aan de laatste generatie’, luidt de nogal dramatische ondertitel van het boek. „Daarmee bedoel ik niet dat er geen nieuwe generaties meer zullen komen, maar dat deze generatie als laatste nog een kans heeft om de klimaatcatastrofe af te wenden.”

„Toevallig ben ik bekend geworden door die situatie op Lampedusa, anders had ik geen boek geschreven”, zegt ze nuchter achter een kop groene thee. „Over het klimaat bestaan al veel goede boeken. Maar als de auteurs niet bekend zijn, worden ze niet gelezen. Ik zie het als mijn verantwoordelijkheid om de bekendheid die me in de schoot is geworpen te benutten voor iets positiefs: het overbrengen van een boodschap. De opbrengst van het boek gaat overigens naar een organisatie die zich inzet voor de rechten van vluchtelingen.

„Mensen die vluchtelingen helpen worden steeds meer gecriminaliseerd, omdat ze zogenaamd de mensensmokkelaars in de kaart zouden spelen. Tegen mij loopt in Italië ook nog steeds een juridische procedure.

„En er wordt vaak gezegd: ach, die migranten zijn economische vluchtelingen, die zijn hier niet welkom. Maar als je naar het emigratiemuseum in Bremen gaat, het Deutsches Auswandererhaus, dan zie je hoeveel miljoenen migranten Europa hebben verlaten, voor een heel groot deel met een economisch motief. Dat is men vergeten.

„En nu laten we vluchtelingen in opvangkampen op de Griekse eilanden in erbarmelijke omstandigheden verkommeren. Mensen zitten daar in een uitzichtloze situatie. Ze krijgen niet te horen wanneer er over hen besloten wordt, kinderen gaan niet naar school, het is er ellendig en dat is al jaren bekend. En niemand kijkt er nog van op dat in de Europese Unie mensen zo behandeld worden.

„Ik ben ervan overtuigd dat Europa de toestand daar opzettelijk laat escaleren. Voor die paar duizend mensen is in de Europese Unie heus wel een oplossing te vinden. Maar ze worden gebruikt als afschrikking; om vluchtelingen die nog in Turkije zijn te ontmoedigen om de oversteek naar Griekenland te wagen.”

Afgelopen week bracht Griekenland enkele honderden migranten uit het overvolle kamp Moria op Lesbos over naar het vasteland. In Italië voert de nieuwe regering een minder streng beleid. Is er toch iets aan het veranderen?

„In Italië verandert inderdaad iets. De huidige regering probeert te voorkomen dat de kwestie opnieuw hoog oploopt en veel media-aandacht krijgt. Want dat zou uiterst rechts maar in de kaart spelen bij de volgende verkiezingen. Daarom worden ze wat milder. Maar een echte Europese oplossing is er nog altijd niet.

„Sterker nog: de EU steunt de Libische kustwacht met geld en informatie. Daarmee maakt ze zich medeplichtig aan schending van mensenrechten van vluchtelingen die naar Libië worden teruggebracht, in strijd met het vluchtelingenverdrag” [dat bepaalt dat vluchtelingen en asielzoekers niet mogen worden teruggestuurd naar een land waar ze gevaar lopen, red].

Uw boek is opgedragen aan „alle slachtoffers van burgerlijke gehoorzaamheid”. Wat bedoelt u daarmee?

„Die kampen in Griekenland kunnen alleen blijven bestaan omdat niemand er echt een probleem van maakt, niemand een verandering afdwingt. Geen enkel systeem kan op den duur blijven bestaan zonder de steun van de bevolking. Niets doen is ook een besluit dat gevolgen heeft en dat slachtoffers kan maken. In dit soort situaties zijn we meestal ondersteuners, medeweters en Mitläufer – meelopers.

„Maar als je een groot onrecht ziet, of een catastrofe die op ons afkomt zoals de klimaatverandering, dan vind ik burgerlijke ongehoorzaamheid een gerechtvaardigd middel van protest. Zoals Extinction Rebellion doet, door bij klimaatdemonstraties het verkeer in steden te verstoren.”

Maar de zorg over het klimaat is de afgelopen jaren in Europa, ook in de politiek, toch wel doorgedrongen?

„Er is wel veel meer aandacht voor, maar de maatregelen zijn lang niet voldoende. De ernst van de situatie wordt nog altijd niet beseft. We staan werkelijk voor een existentiële crisis. Een ramp die alleen af te wenden is door een radicale transformatie van onze samenleving, onze economie en onze waarden, wat we belangrijk vinden in het leven. En niet alleen in Europa, maar ook in Amerika, in China en India. Maar er is moed voor nodig om onder ogen te zien hoe moeilijk dat is.

„Bij mij daagde dat besef, toen ik ‘Deep Adaptation (Diepe aanpassing); een wegwijzer om ons door de klimaatcatastrofe te leiden’ las, een artikel van Jem Bendell, hoogleraar aan de Universiteit van Cumbria in Engeland. Hij laat zien dat het onwaarschijnlijk is dat we de CO2-uitstoot voldoende kunnen verminderen. Daarom moeten we ons erop voorbereiden dat het niet lukt.

„We moeten de mogelijkheid onder ogen zien, zegt hij, dat de temperatuur meer dan 2 graden zal stijgen. En dat er daardoor niet voor iedereen voldoende water en voedsel meer zal zijn. Wat tot grote sociale conflicten zal leiden, oorlogen en uiteindelijk tot een totale ineenstorting van onze samenleving.

„Dat kan allemaal relatief snel gebeuren. In vakkringen spreekt men bijvoorbeeld van een ‘multiple breadbasket failure’, een situatie waarbij er in veel regio’s grote droogte heerst en de oogsten mislukken. Binnen het leven van één mens kan de samenleving daardoor totaal ontwricht raken. We gaan dan een heel duistere toekomst tegemoet.

„De speciale armoede-rapporteur van de Verenigde Naties voorziet een ‘klimaat-apartheid’: het rijke deel van wereld kan dankzij zijn financiële reserves voorlopig nog aan de gevolgen ontkomen, maar de arme landen zinken weg in een toestand van natuurrampen, hongersnoden en oorlogen.”

Als de catastrofe onvermijdelijk is, heeft het dan nog zin minder te vliegen, geen auto te rijden en havermelk te drinken?

„Ik vind het hoe dan ook belangrijk om je rekenschap te geven van je persoonlijke consumptiepatroon. Maar we staan tegenover een economisch en politiek systeem dat je door aanpassing van individueel consumentengedrag niet zal veranderen. We moeten ons organiseren om verbeteringen af te dwingen, zoals de arbeidersbeweging dat ooit via vakbonden heeft gedaan.”

Is de strijd tegen de klimaatverandering nou nog te winnen, of is dat een sprookje?

„Je moet realistisch zijn. We moeten er álles aan doen om voor elkaar te krijgen dat de temperatuurstijging beperkt blijft tot maximaal 2 graden. Maar we moeten ons ook afvragen wat we doen als dat niet lukt.

„De Amerikaanse schrijver Jonathan Franzen schreef onlangs in The New Yorker dat hij er niet meer in gelooft dat we de klimaatcrisis nog kunnen indammen. Zelfs als we bereid zijn onze manier van leven met draconische maatregelen te veranderen, schrijft hij, dan nog zal het niet op tijd lukken. Domweg omdat alles in onze maatschappij zo langzaam gaat. Lees het stuk maar.”

Franzen schrijft: „Als je jonger dan zestig bent, heb je een goede kans getuige te zijn van een radicale destabilisering van het leven op aarde – grootscheepse misoogsten, apocalyptische branden, instortende economieën, epische overstromingen, honderden miljoenen mensen die regio’s ontvluchten die onbewoonbaar zijn geworden door extreme hitte of permanente droogte. En ben je jonger dan dertig, dan zal je dat vrijwel gegarandeerd meemaken.”

Lees ook: Trippen tegen klimaatverandering

Als je dat eenmaal onder ogen ziet, zegt Franzen, als je accepteert dat we de oorlog tegen klimaatverandering eigenlijk al hebben verloren, dan moet je je aandacht verleggen naar kleinere ambities die wél haalbaar zijn. De democratie versterken, je inzetten voor zaken in je eigen gemeenschap die je belangrijk vindt, daklozen helpen, aardig zijn voor de buren en goed zijn voor de natuur.

Carola Rackete wil de hoop dat de klimaatverandering nog beheerst kan worden nog niet opgeven. „Maar ik ken wetenschappers, biologen en experts op het gebied van ecosystemen, die psychologische hulp zoeken omdat ze weten wat er op ons afkomt en daar heel angstig van worden.”

Zet u uw klimaatactivisme voort in de politiek?

„Waarschijnlijk niet in de partijpolitiek. Maar als je de feiten van de klimaatcrisis tot je hebt laten doordringen, dan heb je volgens mij geen andere keus dan er iets tegen te ondernemen.”