Deze migranten zijn vorige maand gered door de Libische kustwacht in de stad Khoms, 120 kilometer ten oosten van hoofdstad Tripoli.

Foto Mahmud Turkia / AFP

De vuile handen van Italië en EU in Libië

Migratie Hij sloot als Italiaans minister het ‘Libië-akkoord’. Minder migranten, maar tegen een hoge prijs. „Europa moet niet hypocriet zijn.”

Moet je willen blijven samenwerken met Libiërs als het om migranten gaat? Zeker, Libië zorgt ervoor dat er minder migranten naar Europa komen. Maar de Libiërs treden vaak gewelddadig op en sluiten migranten op in kampen onder onmenselijke omstandigheden.

Marco Minniti vindt van wel. Hij was als minister van Binnenlandse Zaken in Italië in februari 2017 de geestelijke vader van een breder samenwerkingsakkoord met Libië dat ertoe leidde dat het aantal migranten vanuit Libië naar Italië dramatisch is gedaald. Niet zijn opvolger Matteo Salvini met zijn beleid van ‘Havens dicht’ heeft voor die daling gezorgd, maar Minniti. En de rest van Europa is daar stilletjes erg blij mee.

Afgelopen weekeinde liep de termijn af waarbinnen een van de partijen het akkoord kon opzeggen. Hoewel ook binnen Minniti’s centrum-linkse Democratische Partij, sinds deze zomer meeregerend, stemmen opgingen om dat te doen, Minniti is blij dat de twee maanden oude regering in Rome het akkoord stilzwijgend heeft verlengd.

„Het zou gevaarlijk zijn om dit akkoord nu ter discussie te stellen”, zegt hij in zijn werkkamer in Rome. De Turkse inval in het noorden van Syrië zou kunnen leiden tot een nieuwe stroom vluchtelingen naar Europa. En in het nauw gedreven ‘vrijheidsstrijders’ van Islamitische Staat zouden zich kunnen hergroeperen in het zuiden van Libië.

„We moeten de indruk vermijden dat Italië Libië aan zijn lot overlaat”, zegt Minniti. „Maar we kunnen natuurlijk wel strengere eisen stellen.”

Want het akkoord, een pendant van de vluchtelingendeal tussen Turkije en de Europese Unie, is omstreden. Hulporganisaties zeggen dat de Libische kustwacht het hen actief verhindert migranten in nood te helpen en naar Europa te brengen. Mensenrechtenorganisaties rapporteren dat in de kampen in Libië waar migranten zitten, mensen worden gemarteld en verkracht. Bovendien treedt de kustwacht regelmatig op als een verlengstuk van Libische milities.

Onder het akkoord kreeg de Libische kustwacht middelen om migranten die op de Middellandse Zee in de problemen kwamen, te redden en weer terug te brengen naar Libië. Italië en de EU stuurden boten en trainden leden van de kustwacht. En er is de belofte van nog meer boten, ambulances, helikopters.

Defensieredacteur Floor Boon bracht dit voorjaar een bezoek aan Libiës beruchte detentiekampen.

Minniti zegt dat hij alle bezwaren kent. Soms staccato pratend, voorovergebogen met opengesperde donkere ogen zijn woorden onderstrepend: „Mijn taak is niet om de situatie aan te klagen. Mijn taak is te proberen die te veranderen. Als je mij vraagt: hebben we het probleem van de opvangcentra opgelost, dan zeg ik nee. Maar we hebben wel stappen vooruit gezet.”

Welke stappen, naast de daling van het aantal migranten?

„De organisaties van de Verenigde Naties hebben nu een kader om te werken in Libië zelf. Voordien moesten ze dat doen vanuit Tunesië. De UNHCR heeft mensen kunnen selecteren die recht hebben op bescherming. Voor hen zijn de eerste humanitaire corridors gemaakt. Zo moeten we het doen. Als er mensen voor oorlog zijn gevlucht, moeten ze niet door mensensmokkelaars naar Europa worden gebracht.”

Om hoeveel mensen gaat het?

„Ongeveer duizend, aangewezen door de UNHCR, naar Italië gevlogen door de Italiaanse luchtmacht. Weinig, maar het is een begin. Dat was in 2017. In die periode heeft de Internationale Organisatie voor Migratie ook gezorgd voor de repatriëring van 25.000 mensen naar hun land van herkomst. Dit kwam allemaal stil te liggen, door politieke veranderingen in Rome en de burgeroorlog in Libië.”

Uw opvolger Matteo Salvini, van de antimigratiepartij, heeft een hele andere lijn gekozen.

„Wij wilden samenwerking tussen Europa en Afrika, zij stopten die dialoog. Maar wij in Europa moeten onze verantwoordelijkheid onder ogen zien. Bij de interventie in 2011 van Europa, van de NAVO, hadden we geen beeld van wat er daarna moest gebeuren in Libië. Er is nu geen sterk gezag meer. De corruptie tiert welig. Hoe verwerpelijk het ook is, voor veel mensen is mensensmokkel het enige waarmee ze iets kunnen verdienen. We moeten proberen alternatieven te scheppen. Ik sprak met een leider van een van de stammen in het zuiden van Libië. Hij zei: U moet mij beloven dat u alles zult doen om te voorkomen dat mijn kinderen mensensmokkelaar worden.”

Critici zeggen dat Rome nu zaken doet met halve en hele misdadigers.

„Italië heeft een akkoord gesloten met de regering van Sarraj, die ook door de Verenigde Naties is erkend. Europa moet deze situatie zonder hypocrisie onder ogen zien. We moeten een visie voor de langere termijn ontwikkelen, Europa samen met Afrika. Dat is de enige manier om de nationaal-populisten te verslaan, want die bekijken het probleem alleen binnen de nationale grenzen.

„Afrika heeft een exponentiële demografische groei. In Europa is die heel klein, of zelfs negatief. Dat moet je met elkaar in verband brengen. Natuurlijk is wat in het oosten van Europa gebeurt, belangrijk. Maar de EU lijkt gehypnotiseerd door Rusland. Het zal de komende twintig jaar juist vooral gaan over de relatie van Europa met Afrika. Met drie hoofdthema’s. Allereerst de migratiestromen. Het is een illusie om te denken dat je de migratie kunt stoppen. Net zo min kan je zeggen dat je iedereen kunt ontvangen, dan komt onze democratie onder druk te staan. Wat een democratie moet doen, is proberen die migratie te reguleren en de macht van de mensenhandelaren te beperken.

„Het tweede thema is het ‘eigen’ terrorisme dat zich ontwikkelt in landen als Nigeria, Somalië, Niger, Tsjaad, Egypte, Mali. Dat kan een aanvalsplatform worden voor Europa. Ten derde de grondstoffen. Zonder grondstoffen uit Centraal Afrika zou het niet mogelijk zijn mijn mobieltje te maken. Dat is van strategisch belang. Daarom mag Europa Afrika niet overlaten aan China.”

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: In hoeverre is Europa verantwoordelijk voor de mensonterende detentiecentra in Libië?

U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.