‘Het is zo goed gedaan dat ik de originele niet meer hoef te zien’

Tentoonstelling In het Gorcums Museum hangen nu namaakschilderijen van grote meesters. Voor bezoekers lijkt het niet uit te maken.

Links: De echte Meisje met de parel van Johannes Vermeer. Onder: De namaak van Meisje met de parel van Charlotte Caspers.
Links: De echte Meisje met de parel van Johannes Vermeer. Onder: De namaak van Meisje met de parel van Charlotte Caspers. Foto’s Margareta Svensson/Dick Bosch

Druk smoezend verdringen bezoekers zich voor Meisje met de parel van Vermeer. Wijzende vingers raken het glas bijna aan. Er hangt geen touw om bezoekers op afstand te houden, er is geen beveiliging. Het meisje van Vermeer hangt in het Gorcums Museum onbeschermd, naakt bijna. En niet alleen zij hangt hulpeloos te zijn, om haar heen hangen 21 iconische schilderijen er net zo bij.

Dat de meesterwerken – Frans Hals, Vincent van Gogh, Rembrandt van Rijn, Karel Appel en George Breitner hangen er ook – hier geen dure beveiliging krijgen is niet zo gek. Hoewel ze precies lijken, zijn de schilderijen in het museum in Gorinchem stuk voor stuk nep. Toch komen de bezoekers voor déze werken. De schilderijen zijn reproducties van de hand van kunstenares Charlotte Caspers die ze maakte voor het tv-programma Het Geheim van de Meester van AvroTros.

In dat programma, dat tot begin 2019 op televisie was, had een team van experts onder leiding van kunstenaar Jasper Krabbé, de missie om bekende werken te reproduceren. Caspers was de aangewezen persoon om de taak van schilder op zich te nemen. Ze studeerde kunstgeschiedenis en volgde de opleiding tot restaurator, waarna ze tien jaar schildertechnieken doceerde. In drie seizoenen heeft ze 22 schilderijen minitieus nagemaakt.

Dat deden ze niet in het kader van vervalsing, maar om van het proces te kunnen leren, om inspiratie op te doen, om te ontdekken hoe deze meesters het deden. Aan het einde van elke uitzending waren de twee schilderijen, echt en nep, naast elkaar te zien met de vraag: welke van de twee is het origineel?

Maar in Gorinchem is die optie er niet. Naast de schilderijen hangen enkel (en vaak niet zulke goede) foto’s van de originele werken. Het doel van de tentoonstelling is dus niet om de twee werken te vergelijken. Wat overblijft is een heel mooi gemaakt schilderij. Maar is daarmee het meisje van Caspers net zo goed als het meisje van Vermeer? Waarom komen mensen naar kopieën kijken? En als je die gezien hebt, hoef je de echte dan niet meer te zien?

„Nee hoor, het is zo goed gedaan dat ik de originele niet meer hoef te zien”, zegt bezoeker Pit Booster, die net voor Zelfportret met bontkraag van Charley Toorop is gaan staan. Het verschil tussen echt en nep zit hem in het financiële, zegt ze. Het zijn dezelfde werken, alleen is het een heel veel waard en de ander niet, dat is het. De vraag of dit werk wel de bezieling van het originele werk in zich kan hebben wuift ze weg. Toorop is Toorop, ook als het ‘zelfportret’ van Caspers komt. „Het is vooral een eer als je werk zo goed wordt nagemaakt.”

Edith van Duijn heeft moeite met de term ‘nagemaakt’. Ze staat bij de Madonna bij de Fontein van Jan van Eyck. „Het is heel knap gemaakt, punt.” De hele nep-echt-discussie maakt haar niet zoveel uit. „Deze tentoonstelling maakt kunst heel toegankelijk, dat is het belangrijkst.”

Gucci-tas uit de achterbak

Er klinkt ook een ander geluid. „Mag dit wel?”, vraagt Mariëlle Moret zich af bij het gigantische Victory Boogie Woogie van Piet Mondriaan. „Het is toch een beetje een grijs gebied”, zegt ze. Haar moeder, Marijke Moret, valt haar bij. Deze werken zullen nooit de echte kunnen vervangen, vinden zij. „Een Gucci-tas uit een achterbak is toch ook niet hetzelfde als wanneer hij uit de winkel komt?” Mariëlle Moret lacht. „Ach, het zal wel loslopen, er is niemand zo gek om te denken dat de échte schilderijen hier in Gorinchem hangen.” Maar het is wel lekker makkelijk, zeggen ze, zo hoeven ze de stad niet uit om bekende schilderijen te gaan bekijken.

Echt, nep, Mariëlle’s opa Frits Baalbergen deert het allemaal niks. Hij is heel enthousiast en heeft al heel veel opgestoken van Het Geheim van de Meester, zegt hij. Hij wijst Mariëlle en Marijke nogmaals op het werk van Mondriaan en zegt: „Tijdens het schilderen luisterde hij dat liedje van de dwergen van Sneeuwwitje hè! Dat hebben ze ontdekt.” En hij loopt snel weer door naar het volgende werk.

Rob Kreszner, conservator van het museum, is ongeveer net zo blij met de tentoonstelling als Baalbergen. Hij droomde er altijd van werken van deze statuur in Gorinchem te hebben hangen. „Ik had nooit gedacht dat ik er ook maar één zou kunnen krijgen, en nu hangen er 22!” En het mag, volgens hem. „We pretenderen nergens dat je hier een echte Mondriaan, Van Gogh of Rembrandt ziet hangen, we liegen er niet over. Dat mag niet.” En ja, natuurlijk is het anders dan de echte, zegt hij een beetje kortaf, maar daar gaat het niet om. „Deze expositie dwingt de bezoeker anders te kijken”, zegt hij, „juist omdat er foutjes in de schilderijen zitten.”

Links: De echte Het puttertje van Carel Fabritius. Rechts: De namaak van Charlotte Caspers.

Foto’s Margareta Svensson/Dick Bosch

Links: De echte Het puttertje van Carel Fabritius. Rechts: De namaak van Charlotte Caspers.
Foto’s Margareta Svensson/Dick Bosch

Dat is precies wat restaurator Michel van de Laar ook denkt. Hij was de rechterhand van Charlotte Caspers, en trad op als ‘verouderaar’. „Ja, eigenlijk is het gek hè”, zegt hij op de vraag wat deze namaak-iconen betekenen zonder vergelijkingsmateriaal. Hij kijkt bedenkelijk om zich heen, neemt de schilderijen nog een keer in zich op. Waarom is de tentoonstelling hier, wat is hier in Gorinchem? „Niks!” roept Van de Laar. „Maar dat geeft niet, deze werken zijn zo bekend, je kan ze vergelijken met je herinnering.”

Tippen aan het origineel hoeft het niet, zegt hij. „Dat is ook onmogelijk, Vincent van Gogh kon schilderen met een zekere joie de vivre, die je nooit kan evenaren.” Vergelijk het maar met het willen schrijven in andermans handschrift, het is mogelijk het te laten lijken, maar de moeite die dat heeft gekost is zichtbaar. „Dit project draait om educatie”, zegt Van de Laar. „Deze werken fungeren als geitenpaadje naar de echte werken.” Hij hoopt dat deze tentoonstelling de interesse wekt van de lokale bezoeker, en dat die dan toch denkt: laat ik eens dat echte zelfportret van Toorop of Van Gogh gaan bekijken.

Voor het vierde seizoen van Het Geheim van de Meester, waarvan de opnames pas voorjaar 2020 zullen beginnen, wil Michel van de Laar wat aandacht aan Gorinchem schenken. Hij wil graag Riviergezicht bij maanlicht reconstrueren, van de Gorinchemse schilder Aert van der Neer. Niet dat ze dan in Gorinchem wel origineel en replica naast elkaar hebben hangen, voor het origineel zullen ze naar het Rijksmuseum moeten.

Het geheim van de meester, t/m 16 februari in Gorcums Museum. Inl: gorcumsmuseum.nl