Wij van de Amsterdamse kazerne dekken elkaar

Zaak-Maynard Amsterdamse brandweerlieden fotografeerden een neergeschoten oud-profvoetballer. De nieuwe commandant kiest voor de zachte hand.

De vader van oud-profvoetballer Kelvin Maynard bij de gedenkplek voor zijn zoon, in de buurt van brandweerkazerne Anton in Amsterdam-Zuidoost.
De vader van oud-profvoetballer Kelvin Maynard bij de gedenkplek voor zijn zoon, in de buurt van brandweerkazerne Anton in Amsterdam-Zuidoost. Foto Jean-Pierre Jans/HH

Rust in de tent. Dat was de opdracht waarmee Tijs van Lieshout begin vorige maand aan de slag ging als nieuwe commandant van de Amsterdamse brandweer. Na drie roerige jaren moest hij zorgen dat er een einde kwam aan de loopgravenoorlog tussen de korpsleiding en de kazernes.

Van Lieshouts voorganger Leen Schaap was door burgemeester Femke Halsema aan de kant gezet omdat hij te ernstig overhoop lag met zijn manschappen. Het werd tijd voor meer ‘verbinding’ met de kazernes. Een maand na zijn aantreden blijkt dat die rust Halsema niet gegund is. Ophef over gelekte foto’s van de geliquideerde ex-profvoetballer Kelvin Maynard dwingt Van Lieshout nu publiekelijk strafmaatregelen af te kondigen tegen zijn werknemers. In de affaire zijn alle mechanismen zichtbaar waartegen de weggestuurde commandant Schaap ook aanliep: ontkenning, vage verklaringen, verdwenen bewijsmateriaal.

Maar anders dan Schaap kiest Van Lieshout duidelijk voor de zachte hand die hem door Halsema is opgedragen. De mannen die de foto’s maakten en verspreidden krijgen alleen een „interne disciplinaire maatregel” opgelegd, maakte hij dinsdag bekend. Wat die maatregel inhoudt, wil Van Lieshout niet zeggen – maar het gaat sowieso niet om ontslag.

Foto’s in WhatsApp-groep

Op 18 september vindt een heftig en ongebruikelijk incident plaats op brandweerkazerne Anton, in Amsterdam-Zuidoost. Oud-profvoetballer Kelvin Maynard (32) wordt beschoten in zijn auto terwijl hij over de Langbroekdreef rijdt. Zwaargewond rijdt hij het kantoor van de kazerne binnen. De aanwezige brandweerlieden proberen hem nog te reanimeren, maar hij overlijdt ter plekke. De liquidatie van Maynard heeft vermoedelijk te maken met een drugsconflict.

Met die reanimatie doen de brandweerlieden hun plicht. Maar ze doen ook iets wat ze als hulpverlener en ambtenaar volstrekt niet behoren te doen: ze maken foto’s van Maynard terwijl hij zijn laatste adem uitblaast, en plaatsen deze in de WhatsAppgroep van kazerne Anton, waarvan zo’n veertig man lid is. Binnen een etmaal verschijnt een aantal foto’s op internet, onder meer op twee Arubaanse nieuwssites.

De korpsleiding weet vrij snel wie er achter de foto’s zit. Een paar dagen na het incident melden de makers zich bij de plaatsvervangend commandant, zo staat in de samenvatting van een extern onderzoeksrapport die Van Lieshout dinsdag heeft vrijgegeven. In het gesprek bekennen de brandweerlieden de foto’s te hebben gemaakt. Ze zeggen, aldus bronnen, dat ze de foto’s in de appgroep hebben geplaatst „voor educatieve doeleinden”.

De korpsleiding accepteert deze uitleg niet, maar er worden geen stappen ondernomen. Er is een pijnlijke kant aan deze toch al pijnlijke kwestie: onder de makers van de foto’s zit een leidinggevende (een zogeheten ‘clustermanager’) en een prominent lid van de ondernemingsraad (OR).

Deze Barry Douma is al zeker vijftien jaar een spilfiguur binnen de uitrukdienst. Hij was voorzitter van de OR en maakt nog steeds deel uit van het dagelijks bestuur van het orgaan, dat zich verzet tegen iedere modernisering van het korps. Volgens een recent rapport van de Amsterdamse ombudsman deed de OR dit onder commandant Schaap door het beleid van de korpsleiding structureel te „traineren” en te „saboteren”.

De afgelopen jaren ondersteunde Douma achter de schermen ook andere clubjes brandweerlieden die zich tegen Schaap keerden. En hij is oud-voorzitter van de Belangenvereniging Brandweer (BVB), een vakbond die op vaste basis overlegt met de burgemeester. De vele rollen van Douma werden door Halsema’s voorganger Eberhard van der Laan intern ooit eens gekarakteriseerd als „een theaterstuk waarbij voortdurend van pet wordt gewisseld”.

Toch zat hij in de laatste maanden van Schaap regelmatig aan tafel met Halsema; ze ontving de OR een aantal keer op het stadhuis voor overleg. Uitgerekend deze man heeft nu het korps in verlegenheid gebracht.

Begin oktober komt de korpsleiding noodgedwongen in actie. Nadat Tweede Kamerlid Chris van Dam (CDA) Kamervragen heeft gesteld over de herkomst van de foto’s, wordt het particuliere recherchebureau Pinkerton in de arm genomen. Op intranet schrijft de korpsleiding dat het nemen en verspreiden van foto's „het vertrouwen schaadt dat burgers in ons, als hulpverleners, horen te hebben”. Aan de buitenwereld worden geen mededelingen gedaan over het onderzoek.

En dan gebeurt wat al decennia gebruikelijk is bij de Amsterdamse brandweer als er affaires spelen: er wordt een rookgordijn opgetrokken van halve waarheden, vergezochte excuses en tegenstrijdige verklaringen. De makers blijken alle foto’s van hun telefoon te hebben gewist en ook de groepsapp te hebben verwijderd, zo staat in het rapport van Pinkerton. De mannen van de kazerne dekken elkaar.

Het gevolg, zo zeggen ingewijden, is dat het bureau minder feiten zwart op wit heeft gekregen dan aanvankelijk bekend bij de korpsleiding. Zo kunnen de onderzoekers niet vaststellen wie de foto’s gelekt heeft uit de appgroep: iedereen ontkent en niemand kan origineel beeldmateriaal overleggen. Eén brandweerman (niet Douma) is „nagenoeg zeker” de maker van de foto die later op internet verschijnt, schrijven de onderzoekers. Hij heeft ook bekend deze te hebben gedeeld in de kazerne-appgroep.

Douma en de huidige voorzitter van de OR reageerden niet op een verzoek om toelichting van NRC.

Milde sancties

Sancties tegen de mannen van kazerne Anton waren voor commandant Van Lieshout onvermijdelijk geworden: minister Ferdinand Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA) maakte vorige week in antwoord op de Kamervragen bekend dat zij achter de foto’s zaten, en uitte hierover zijn ongenoegen.

Maar die sancties zijn bij Van Lieshout vele malen milder dan bij zijn voorganger. Schaap schorste en ontsloeg consequent werknemers die zich schuldig maakten aan plichtsverzuim: racisme, bedreiging, heling, drinken onder werktijd, het bestelen van een bejaarde vrouw en lidmaatschap van een outlaw motorcycle gang. Het leidde tot doodsbedreigingen aan zijn adres, maar volgens Schaap was dit de enige manier om de cultuur binnen de Amsterdamse brandweer te veranderen.

Lees ook het afscheidsinterview van Leen Schaap: ‘Ik kreeg een mes in mijn rug. Zo simpel is het’

Van Lieshout kiest voor een begripvolle toon jegens zijn manschappen. Hij snapt hoe ingrijpend de moord op Maynard voor de mannen is geweest, en gaat „niet mee in de oproep van buitenstaanders om ze ‘buiten te flikkeren’”. Die maatregel beoordeelt hij „gezien het incident en de context als disproportioneel”.

Een nieuw tijdperk is aangebroken bij de Amsterdamse brandweer: minder conflict en meer concessies aan de werkvloer. Maar de cultuurverandering binnen het korps, al dertig jaar vergeefs de ambitie van het Amsterdamse bestuur? De OR, zo constateerde de ombusman, heeft nu eenmaal „veelal een langere adem dan bestuurders en/of managers”.