Recensie

Recensie Beeldende kunst

Dwalen door het labyrint van Charl Landvreugds leven

Tentoonstelling Kunstenaar Charl Landvreugd maakte in opdracht van het CBK Zuidoost in Amsterdam een tentoonstelling als een zelfportret. Zijn kunstwerken presenteert hij in paviljoens, genoemd naar de steden waar hij ooit woonde.

Ososma (afdruk)-4
Ososma (afdruk)-4 Foto Lesley Adu

Als je je huis openbreekt, zie je hoge balken op een interval van tientallen centimeters – het raamwerk op basis waarvan een muur, en bijgevolg een huis, wordt gebouwd. Zulke balken vormen ook het frame waarin beeldend kunstenaar Charl Landvreugd (1971) de verschillende onderdelen exposeert van Movt. Nr. 10: Ososma, zijn nieuwste solotentoonstelling in CBK Zuidoost. Het is een tentoonstelling waarin Landvreugd oud en nieuw, klein en groot werk, met het publiek deelt – de meeste tentoongesteld in paviljoens, gebouwd uit houten balken. Elk paviljoen is genoemd naar een stad waarin de kunstenaar heeft gewoond en gevuld met schelpen, die je in de hele zaal hoort breken telkens als iemand zijn voet verzet.

Door de manier waarop het geframed is, moet je moeite doen om toegang te krijgen tot de kunstwerken, of om ze überhaupt goed te zien. Het lijkt soms alsof de werken achter tralies staan: de bezoeker krijgt een inzicht in de ziel van de kunstenaar, maar hij mag niet te dichtbij komen. De relatie tussen kunst, kunstenaar en toeschouwer wordt bevraagd. In een tijd waarin kunstenaars en artiesten steeds vaker hun privéleven delen op socialemediakanalen, deels om dichterbij hun publiek te staan, deels om zelf hun eigen narratief te kunnen bepalen, is het merkwaardig dat Landvreugd hier durft te zeggen: ‘Tot hier, en niet verder.’

Toch lijkt de kernvraag in Ososma ‘Wie is Charl Landvreugd?’, waarbij ieder werk dient als onderdeel van het antwoord. Of het nu zijn grootste nieuwste werk is, in paviljoen Londen, waarin elf portretten van Landvreugd te bewonderen zijn, de oudste daterend uit 1987 en de nieuwste uit 2019. Of ouder werk, zoals in paviljoen Paramaribo, dat bestaat uit tien verschillende schermen waarop tegelijkertijd verschillende video’s afgespeeld worden. Maar ook in hoe de kunstenaar, die in Suriname geboren is, zijn tradities een centrale plaats geeft. Dit is onder meer zichtbaar in hoe hij de tentoonstelling in een Tembe-vorm exposeert, gebaseerd op de schilderkunst en het houtsnijwerk van de Surinaamse Marrons. Deze vorm, ook een kunstwerk op zichzelf, is het best te zien vanaf de bovenste verdiepingen. Dan worden ook de mensen die zich beneden door de nauwe ruimte wringen onderdeel van het kunstwerk.

Coherent verhaal

Naast deze indrukwekkende kunstwerken, waar je langs alle kanten nieuwe elementen ontdekt, komen anderen minder hard binnen. Juist omdat ze samen worden tentoongesteld, valt het sneller op dat de gelaagdheid van hun buren soms ontbreekt. Ososma is meer dan enkel een verzameling van kunstwerken, meer dan de „grote zelfmasturbatie” die Landvreugd vreesde toen hij eraan begon. Er wordt een voornamelijk coherent verhaal verteld, dat ook over de huizen heen vloeit. Maar als je alle kunstwerken naast elkaar legt, vraag je je af of deze tentoonstelling krachtiger zou zijn geweest met een strengere selectie. Dat zou de doorgang in ieder geval gemakkelijker hebben gemaakt.

Dat de doorgang moeizaam verloopt, is volgens Landvreugd bewust – de ruimte moet aanvoelen als een labyrint. Dat lukt net iets té goed. Het is bijna te intiem, een beetje benauwend – je zucht opgelucht wanneer de zaal leeg loopt en je eindelijk toegang hebt tot alle werken. Het is er luid en vaak verwarrend, en dat kan leuk zijn, of niet.

Wie langer kijkt, merkt dat Ososma diepere vragen stelt: over wie de kunstenaar is of mag zijn, wie afgebeeld is en hoe. „Het gaat over mens-zijn”, vertelt Landvreugd. Door kritisch naar zichzelf te kijken en door zich zo openlijk universele vragen te stellen – ‘Hoe zie ik mezelf, hoe ziet de wereld mij, hoe word ik geportretteerd, en vooral, waarom?’ – worden dezelfde vragen bij de bezoeker opgewekt. Des te meer als je in paviljoen Londen loopt en je geconfronteerd wordt met je eigen reflectie in tientallen buitenspiegels.

De confrontatie met zichzelf is een vaak voorkomend thema in Landvreugds werk. Waar hij in zijn vroegere tentoonstellingen het concept van hybriditeit onderzocht, omdat hij als zwarte Rotterdammer met een Surinaamse achtergrond alle onderdelen van zijn persoon moest verzoenen, is Ososma het resultaat van deze verzoening. Landvreugd bestaat gewoon, hij zoekt zichzelf niet meer. Deze tentoonstelling is enerzijds een weergave van hoe de wereld hem percipieert en framet, en anderzijds en radicale weigering van dat frame. In dat opzicht past Movt. Nr. 10: Ososma naadloos in de hedendaagse tijd, waarin kunstenaars publiekelijk de hokjes weigeren waarin ze geplaatst worden en hun eigen plaats in de wereld opeisen.