Opinie

Bang voor rellen? Geef stakers hun eigen naambordje mee

Hoe kan worden vermeden dat demonstraties uit de hand lopen? Zorg dat deelnemers zich niet anoniem kunnen wanen. De gedragscolumn, door sociaal psycholoog Gert Jan Lelieveld.
Santiago, Chili - 1 november. Demonstratie tegen de 23 doden die vielen tijdens tien dagen van demonstraties in de Chileense hoofdstad.
Santiago, Chili - 1 november. Demonstratie tegen de 23 doden die vielen tijdens tien dagen van demonstraties in de Chileense hoofdstad. Foto CLAUDIO REYES / AFP

Demonstraties, protesten en stakingen dreigen gemeengoed te worden. Na de klimaatprotesten van Extinction Rebellion, de boeren, de bouwers en de zorgmedewerkers wordt deze week gestaakt door de leraren. Al deze stakingen hebben een enorme invloed op de maatschappij, het verkeer, het openbaar vervoer, op ouders die niet naar werk kunnen, op patiënten die niet behandeld kunnen worden. Sommigen menen dat de opbrengsten van stakingen niet opwegen tegen de nadelen. Anderen vinden dat staken zonder overlast weinig zin heeft.
In Nederland zijn de gevolgen nog relatief gering in vergelijking met de stakingen in Barcelona vorige maand, waar containers, auto’s en motoren in de brand werden gestoken. En met Hongkong afgelopen zomer, waarbij traangasgranaten werden afgeschoten en minstens 82 demonstranten werden gearresteerd.
Dat vernielingen en geweld bij stakingen niet door de beugel kunnen, daar is het iedereen het wel over eens. Maar hoe komt het dat mensen die in het dagelijks leven geen vlieg kwaad doen bij stakingsacties opeens brand stichten, beelden en monumenten vernielen, of zelfs de politie fysiek aanvallen?

Opgaan

Een antwoord op deze vraag is te vinden in onderzoek over groepsdynamische processen uit de sociale psychologie. Philip Zimbardo, een sociaal psycholoog die bekend staat bij veel mensen om het beroemde Stanford Prison Experiment dat hij heeft opgezet, heeft in de jaren 60 al aangetoond dat in sommige gevallen de groep een sterkere invloed heeft op iemands gedrag dan het individueel. Hij liet zien dat wanneer mensen teveel opgaan in de groep, ze de-individuatie ervaren: ze verliezen hun persoonlijke identiteit en worden meer één met de groep. Hij beweerde dat wanneer mensen hun persoonlijke identiteit verliezen, ze minder zelfcontrole hebben en minder zelfregulatie. Dit leidt vaak tot emotionele, impulsieve en ongewone acties. Deze kunnen positief zijn, maar zijn vaak ook negatief en kunnen leiden tot agressie, vandalisme, stelen, onethisch gedrag en een algemene daling in empathie voor anderen.

Anonimiteit

Deze de-individuatie heeft verschillende oorzaken. Als eerst voelen mensen zich in een grote collectieve beweging (wat een staking in principe is) vaak minder identificeerbaar. Deze mate van anonimiteit zorgt ervoor dat ze bepaald gedrag vertonen die ze nooit zouden hebben vertoond wanneer ze alleen waren geweest. Deze anonimiteit wordt niet alleen veroorzaakt door de groepsgrootte. Ook is aangetoond dat rellen die ’s nachts in het donker plaatsvinden (wanneer mensen zich anoniemer voelen) vaak agressiever zijn dan rellen die overdag plaatsvinden. Een tweede oorzaak van de-individuatie is dat mensen zich minder verantwoordelijk voelen voor hun daden in een grote groep dan wanneer ze alleen zouden handelen, omdat het voelt alsof ze de verantwoordelijkheid kunnen delen met de rest van de groep. Dit zorgt er dus ook voor dat stakers vaker negatief gedrag zullen vertonen.

Onethisch

Hoewel zeker niet alle stakingen gepaard gaan met negatief en destructief gedrag, is het in het verleden vaak voorgekomen dat mensen zich in groepen en collectieve bewegingen vaak immoreel en onethisch gedragen. Dit wordt vaak gevoed door boosheid over onrecht dat hen is aangedaan.
Wat zouden vakbonden en organisaties die stakingen initiëren nu kunnen doen om er voor te zorgen dat stakingen vreedzaam verlopen, zoals de meeste stakingen die in Nederland hebben plaatsgevonden de laatste tijd? Het zou goed zijn om ervoor te zorgen dat mensen zich minder anoniem en meer verantwoordelijk voelen voor hun acties. Simpele acties als stakers een naamkaartje laten opdoen, mensen bij een staking een bepaalde taak geven waar zij die dag verantwoordelijk voor zijn of mensen in kleinere subgroepen laten staken, zouden geïmplementeerd kunnen worden. Op deze manier kunnen stakingen vreedzaam verlopen en zullen ze wellicht optimaal nut hebben voor de stakers zelf en wellicht ook anderen.

Gert-Jan Lelieveld is universitair docent bij de sectie Sociale, Economische en Organisatiepsychologie aan de Universiteit Leiden. De gedragscolumn wordt geschreven door sociale wetenschappers die reflecteren op het nieuws.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.