Jeugd zonder werk of toekomst verliest het geduld

Protest in Arabische wereld In Irak, Egypte, Soedan, Libanon en Algerïje: overal is er protest. Brengt deze herfst alsnog de verandering die na de Arabische Lente uitbleef?

In Egypte gaan betogers al weken de straat op, in weerwil van forse repressie door het regime van president Sisi.
In Egypte gaan betogers al weken de straat op, in weerwil van forse repressie door het regime van president Sisi. Foto EPA

Weken van heftige protestdemonstraties hebben de Iraakse regering aan het wankelen gebracht. Ook maandag gingen weer duizenden mensen de straat op, ondanks een oproep van premier Adel Abdul Mahdi de protesten te staken. Bij de massale betogingen in Bagdad en elders zijn door hard ingrijpen van de autoriteiten al ruim 250 doden gevallen. De Iraakse jongeren, de drijvende kracht achter de demonstraties, willen niet alleen af van de regering maar van het hele corrupte politieke systeem in hun land.

Lees ook: Libanon vreest run op banken na val regering

Vorige week dinsdag kwam de Libanese regering van premier Saad Hariri al ten val, eveneens na wekenlange protesten. Ook hier vormden jongeren de ruggengraat van de beweging. De afgelopen maanden was het eveneens onrustig in Egypte, Algerije en Soedan. In de laatste twee landen werden dit voorjaar twee al decennia zittende presidenten gedwongen tot aftreden. Sommigen spreken wegens de huidige onrust naar analogie van de ‘Arabische Lente’ uit 2011 inmiddels van een Arabische Herfst.

Dat het opnieuw onrustig is in grote delen van het Midden-Oosten en Noord-Afrika komt niet als een verrassing. Dezelfde factoren die in 2011 tot de Arabische Lente leidden – hoge werkloosheid onder jongeren, een corrupte elite, lage economische groei, snelle bevolkingstoename en repressieve regimes – zijn nog altijd volop aanwezig in de meeste landen in de regio. Alleen in Tunesië triomfeerde na 2011 uiteindelijk de democratie, maar ook dat land kampt nog met fundamentele economische problemen.

Het potentiële risico dat uitgaat van miljoenen gefrustreerde jongeren, stelt Arabische leiders voor een enorme uitdaging

De uitdaging voor de Arabische leiders is van een deprimerende omvang. Elk jaar weer zouden de landen in het Midden-Oosten 5 miljoen banen moeten scheppen om alle nieuwkomers op de arbeidsmarkt te bedienen.

Egypte alleen al, dat zijn bevolking sinds 1990 bijna heeft zien verdubbelen tot bijna 100 miljoen zielen, moet ieder jaar werk vinden voor 700.000 nieuwelingen, bovenop het leger van werkzoekende jongeren dat er al is. Niet voor niets heeft president Abdel Fattah el-Sisi het inperken van de bevolkingsgroei al een paar jaar geleden uitgeroepen tot „een uitdaging die van net zulk kritiek belang is als het terrorisme”.

Pas zes jaar na de studie een baan

De vooruitzichten voor jongeren zijn sinds 2011 alleen maar verslechterd. De werkloosheidspercentages onder jongeren horen tot de hoogste ter wereld. In Tunesië bijvoorbeeld, waar jongeren krachtig zijn gestimuleerd om hoger onderwijs te volgen, was in 2013 liefst 68 procent van de afgestudeerde jongeren werkloos.

„We zitten in een regio met hoge werkloosheidspercentages die onder jongeren oplopen van 25 tot 30 procent”, zei Jihad Azour, directeur Midden-Oosten en Centraal-Azië van het IMF, vorige week bij de presentatie van een nieuw rapport over de regio tegen het persbureau AFP. Volgens Azour is er een economische groei nodig van minimaal 1 à 2 procent om dat enigszins op te vangen, maar de IMF-prognose is dat de gemiddelde groei in de regio niet boven de 1 procent uitkomt.

Jonge bevolking – met weinig perspectief op een baan

Overigens zeggen de officiële cijfers niet alles. In veel landen in de regio is de informele economie tamelijk omvangrijk. In Egypte is die bijvoorbeeld wel eens geschat op 40 procent.

Ook op de corruptie-index van Transparency International scoren veel landen in de regio slecht. Veel vrijheid is er evenmin, al valt dat juist in Irak en Libanon waar geen autocraten de dienst uitmaken, nog mee.

Het is niet dat de leiders in het Midden-Oosten zich niet bewust zijn van de problemen en de potentiële risico’s van die miljoenen gefrustreerde jongeren. Het afgelopen decennium zijn er heel veel conferenties geweest en er zijn honderden projecten gestart. Tussen 2007 en 2014 werden alleen al in Egypte 180 projecten opgezet ter bestrijding van de werkloosheid onder jongeren, schreef Nader Kabbani van de Amerikaanse denktank Brookings begin dit jaar in een rapport. Maar die projecten waren vaak niet goed doordacht en te schools van opzet.

Net als in andere landen in de regio hebben de problemen met jongeren in het Midden-Oosten met een aantal structurele factoren te maken. De opleiding van de jongeren is vaak weinig praktisch gericht. Sommige landen, met name in de Golf, zijn gedupeerd door lagere olieprijzen.

Baan bij de overheid is Heilige Graal

Belangrijker nog is de dominante rol van de overheid in de economie. Vanouds vormt die de enige instantie waar vaste banen zijn te verkrijgen. Tweederde deel van de werkende Saoediërs zit bijvoorbeeld bij de overheid, in Qatar ligt dat percentage zelfs boven de 80 procent. Zo hielden de leiders de bevolking tot voor kort rustig. Veel ministers, ook in een land als Irak, stoppen hun departementen vol met mensen uit de eigen achterban, die vaak niet goed zijn gekwalificeerd maar wel loyaal aan hun broodheer.

In Libanon en Irak is een bijkomend probleem dat beide landen een etnisch en religieus gezien zeer diverse bevolking kennen. Om sjiieten, soennieten, christenen en Koerden tevreden te houden is er een complex systeem opgetuigd dat elke groep een vast aandeel in het landsbestuur toekent. Zo’n systeem werkt veel corruptie in de hand.

Of de oude elites in Irak, Libanon, Algerije en elders de geest weer in de fles weten te krijgen, is maar de vraag

Het bedrijfsleven heeft in veel landen in de regio maar beperkte autonomie. Alleen door invloedrijke contactpersonen in de regering ter wille te zijn, al dan niet door steekpenningen of andere gunsten, kunnen zakenlui projecten in de wacht slepen of vergunningen voor productie bemachtigen. De meeste autocratische leiders zijn er huiverig voor de controle over grote delen van de economie op te geven en aan particuliere ondernemers over te laten. In andere landen, waaronder Libanon en Irak, zorgt een klein aantal machtige families er voor dat zowel in de politieke als economische circuits hun eigen belangen altijd als eerste worden behartigd.

Veel jongeren zijn overigens ook minder ondernemend dan leeftijdsgenoten in andere delen van de wereld. Het ideaal van velen blijft een baan bij de overheid. Die biedt zekerheid, een salaris en een pensioen, in de ogen van velen nog altijd een luxe. Maar de meeste regeringen beseffen dat ze starters op de arbeidsmarkt niet onbeperkt kunnen blijven opnemen in hun ambtelijke apparaten. De Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman probeert daarom bewust het particuliere bedrijfsleven meer ruimte te gunnen. Aan dat beleid deed hij echter weer afbreuk door enige honderden rijke Saoedische zakenmensen eind 2017 gevangen te zetten in een luxehotel in Riad en ze pas vrij te laten na betaling van een grote som geld.

In Libanon moest premier Hariri vorige maand aftreden na weken van betogingen.
Foto IBRAHIM CHALHOUB/AFP
In Irak wankelt de regering door aanhoudende protesten tegen de economische malaise en het politieke wanbestuur.
Foto AFP
In Algerije trad de al decennia regerende leider Bouteflika afgelopen april af na maanden van protest tegen zijn bewind.
Foto Ramzi Boudina/Reuters

Voor de meesten van die miljoenen jongeren is het intussen om gek van te worden. Ook wanneer je je suf solliciteert, levert dat meestal geen baan op. In Tunesië kost het afgestudeerden gemiddeld zes jaar om een baan te vinden. Afgezien van de nog altijd rijke Golfstaten is het in veel andere landen niet heel anders. En als ze al een baan vinden is die vaak ver beneden hun niveau. Door de wijd verbreide corruptie kom je vaak alleen aan een baan via contacten of als jij of je familie geld heeft om mensen om te kopen.

Islamitische Staat

Sommige jongeren zochten hun heil de laatste jaren bij Islamitische Staat en andere radicale islamitische organisaties. Maar nu IS geen eigen grondgebied meer heeft, heeft die optie aan aantrekkingskracht ingeboet. Anderen probeerden weg te komen uit de regio door al dan niet legaal naar Europa of de VS te komen.

Lees ook: ‘Protesten komen vaak in golven’

De meesten bleven echter en al die opgekropte frustraties drijven jongeren nu opnieuw de straat op, in de wetenschap dat ze niet veel te verliezen hebben. En ze nemen niet langer genoegen met nieuwe verkiezingen of een nieuwe regering. „Ik hoop dat we af kunnen raken van alle partijen die sinds 2003 aan het politieke proces hebben deelgenomen”, vertelde de 21-jarige Haider Jalal, een betoger in Bagdad, aan een journalist van de Financial Times.

Of de oude elites in Irak, Libanon, Algerije en elders de geest weer in de fles weten te krijgen, is de vraag. Ze zullen de jongeren in elk geval iets concreets moeten bieden. Met vage beloften zullen die dit keer geen genoegen nemen.