Asielzoekers wachten op de bus bij asielzoekerscentrum Ter Apel.

Foto Kees van de Veen

‘Het is crisis in de asielzoekerscentra’

Abdeluheb Choho, VluchtelingenWerk Asielzoekers wachten lang in opvangcentra en raken gefrustreerd. „De politiek acteert pas als ze denkt dat er iets aan de hand is.”

Onlangs bezocht Abdeluheb Choho een Iraans gezin in de asielopvang van Weert. Twee artsen en hun dochter. Het koppel dacht snel aan de slag te kunnen, zegt de directeur van VluchtelingenWerk Nederland. Maar het gezin wacht al ruim acht maanden in een noodopvanglocatie op het begin van de procedure. De vrouw is depressief geworden van het lange wachten, zegt Choho.

Het is kenmerkend voor de crisis in de asielketen, stelt Choho (49). Duizenden asielzoekers wachten op het begin van hun procedure en die groep groeit de komende tijd verder. Hoe dat kan? „De rijksoverheid laat het asielsysteem compleet vastlopen en geeft asielzoekers en gemeenten daarvan de schuld.”

Lees ook Tekort aan 10.000 plekken voor asielzoekers dreigt

Ruim acht maanden is Choho de baas van VluchtelingenWerk, de organisatie die asielzoekers helpt in opvanglocaties en bij hun integratie. Daarvoor werkte hij voor een pr-bureau en was hij wethouder Duurzaamheid in Amsterdam. Hij vertelt over de problemen in de asielketen in zijn rechttoe rechtaan-kantoor in Amsterdam; in de wachtkamer beneden melden zich vluchtelingen die zijn vastgelopen in de bureaucratische molen.

In 2016 trok VluchtelingenWerk al aan de bel. De wachttijden van zes maanden bij gezinshereniging werden met een half jaar overschreden. Twee jaar later was het weer raak: de wachttijd voor het eerste interview bij de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) voor kansrijke asielzoekers (Syriërs, Eritreeërs, Afghanen en Iraniërs) was opgelopen tot 1,5 jaar, waar gemiddeld twee weken is voorgeschreven.

Een foute prognose was één van de oorzaken. Er waren voor 2018 vijftienduizend nieuwe asielaanvragen voorzien, het werden er ruim twintigduizend. De overheid bezuinigde op de IND, waardoor honderden tijdelijke krachten vertrokken en er minder zaken behandeld konden worden. Een „misrekening”, concludeerde een onderzoekscommissie van het ministerie van Justitie en Veiligheid achteraf.

‘Veiligelanders’ kosten veel tijd

Een andere reden voor de toegenomen vertraging bij kansrijke zaken: de IND is veel tijd kwijt aan ‘veiligelanders’, asielzoekers uit veilige landen zoals Marokko, Algerije en Albanië die vaak geen aanspraak maken op asiel. En aan ‘dublinclaimanten’, asielzoekers die eerder in een ander Europees land zijn geregistreerd en daarom volgens de ‘Dublinverordening’ in Nederland geen asiel kunnen aanvragen.

In mei maakte het kabinet bekend meer geld te investeren in het terugdringen van de wachttijden. Nieuw personeel bij de IND zou in een aantal jaar de wachttijd terugdringen tot de wettelijke termijn van zes maanden. De IND stuurde alle asielzoekers een brief waarin wordt uitgelegd dat het nog maanden duurt voor hun aanvraag in behandeling wordt genomen.

Sindsdien is er weinig veranderd, zegt Choho. „De politiek acteert pas als ze denkt dat er iets aan de hand is. Maar er is crisis. Neem eens een kijkje in de asielzoekerscentra.”

Zelf deed Choho dat. Het Iraanse artsenstel dat hij ontmoette, gaat hem aan het hart. Als zij snel antwoord hadden gekregen, zegt Choho, zouden ze mee kunnen doen in onze samenleving. „Tegen de tijd dat ze hun verblijfspapieren krijgen, zijn ze getraumatiseerd”. Dan, cynisch: „Maar er wordt wel van dit Iraanse gezin verwacht dat het meteen inburgert.” Vrijwilligerswerk is geen optie, zegt hij, want daarvoor hebben de artsen een burgerservicenummer nodig, dat ze niet hebben.

Asielzoekerscentra zitten stampvol

De groep wachtenden zal verder groeien, zegt Choho. Momenteel wachten 7.799 asielzoekers in een soort van noodopvang, (in jargon de pre-pol, waarbij ‘pol’ staat voor procesopvanglocatie), tot hun asielprocedure begint, blijkt uit cijfers van het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA). Ongeveer 800 van hen wachten langer dan een jaar, schat Choho. En in de ergste gevallen wachten mensen twintig maanden op het begin van de asielprocedure.

En dat terwijl de asielzoekerscentra inmiddels stampvol zitten. Het COA zoekt „duizenden” nieuwe opvangplekken, schreef de NOS vorige week. De overheid is niet transparant over de problemen bij de IND, zegt Choho, en benadrukt ten onrechte dat de groeiende groep nieuwe asielzoekers en de haperende doorstroom naar woningen belangrijke oorzaken zijn voor het tekort aan opvangplekken. Dat is zwaar overdreven, vindt Choho. Het hoofdprobleem: de opgelopen wachttijden voor de asielprocedure. Fel: „De rijksoverheid heeft dit probleem zelf gecreëerd.”

De pre-pol-locaties die nu in gebruik zijn, zoals een oud militair centrum en een oud ziekenhuis, zijn ongeschikt voor langdurige opvang, zegt Choho. Zo konden de ramen niet open in het azc in Apeldoorn tijdens de bloedhete zomer, zegt hij. En werden alleenstaande vrouwen op dezelfde gang geplaatst als alleenstaande mannen. „Ze voelen zich daardoor niet veilig.”

De omstandigheden waaronder asielzoekers wachten in de pre-pol zijn te sober, vindt Choho. Het onderwijs is onvoldoende, recreatieve voorzieningen zijn er amper, zegt Choho. „Het wachten is zo uitzichtloos. Mensen kruipen tegen de muren op omdat ze niks te doen hebben.”

En de asielzoekers ontvangen geen 12,95 euro leefgeld per week terwijl ze wel lang in de opvang zitten, zoals vluchtelingen die verder in de procedure zijn wel krijgen. Dat kan een risico zijn, volgens een rapport uit 2016 van de toenmalige Inspectie Veiligheid en Justitie: „Asielzoekers die lange tijd in een pre-pol verblijven, kunnen bij gebrek aan leef- en eetgeld in de verleiding worden gebracht om anderszins aan hun middelen te komen.

Het kabinet moet „structurele oplossingen” bedenken, vindt Coho. Bijvoorbeeld door te stoppen met kansloze afwijzingen die later door de rechter worden teruggedraaid, zoals bij veel Syriërs is gebeurd. Er moet een grote „opvangbuffer” komen, waardoor gemeenten niet af en aan opvangcentra openen en sluiten. Choho maakt zich zorgen over een wetswijziging waardoor de IND verplicht is asielvergunningen na drie jaar in plaats van vijf jaar te controleren. „Daardoor krijgt de IND nog meer werk.”

De gemeente betaalt uiteindelijk de rekening, zegt Choho. Nieuwkomers die lang wachten in het azc hebben later meer begeleiding van de gemeente nodig, denkt hij. En ze zullen niet in staat zijn een eigen bijdrage te leveren. Het beleid staat haaks op wat we in Nederland verwachten van nieuwkomers, zegt de directeur. „Er wordt niet ingeburgerd vanaf dag één, maar pas na twee jaar.”