Herdenking moord op Theo van Gogh: ‘Weinig grenzen aan vrije meningsuiting’

Het was zaterdag vijftien jaar geleden dat Theo van Gogh werd vermoord. Op straat in Amsterdam werd hij vooral herdacht door anti-islamactivisten, ‘s avonds aan het Spui onder anderen door burgemeester Halsema.

Aanwezigen herdenken op de Linneausstraat met een minuut stilte de moord op Theo van Gogh, 15 jaar na dato.
Aanwezigen herdenken op de Linneausstraat met een minuut stilte de moord op Theo van Gogh, 15 jaar na dato. Foto Evert Elzinga/ANP

Tussen de geparkeerde auto’s aan de Amsterdamse Linnaeusstraat waren zaterdagmiddag twee cactussen neergezet. Op de plek waar Theo van Gogh in 2004 stierf hadden zich veertig mensen verzameld. „Vijftien jaar. Het steekt nog steeds”, had iemand er met stoepkrijt bijgezet.

Herdenkingsorganisator Robert Jan Kelder liet de velletjes met zijn speech uit zijn handen waaien. Hij hield een pleidooi voor „een herdenkingssteen op de plaats delict”. Nog meer speeches volgden, een lied met een mondharmonica en een minuut stilte waar niet iedereen zich aan hield.

Lees ook hoe oud-burgemeester Job Cohen terugblikt op de moord op Theo van Gogh, nadat de Utrechtse burgemeester Jan van Zanen in maart werd geconfronteerd met een aanslag op een tram.

Wat de bezoekers hierheen dreef?

Over Van Gogh ging het in het antwoord zelden. Vooral het gegeven dat de dader een „moslimextremist” is, is wat hen hier samen heeft gebracht.

Nanda van de Koevering - „niet zo’n fan van de media” - noemde Nederland „Noord-Korea aan de Noordzee”. „Je kunt niet meer zeggen wat je wil.” Haar man: „Als je je verzet tegen de komst van een moskee, word je meteen als extreem-rechts weggezet.”

Ban van drie dagen

Jan Baars - een 61-jarige verpleegkundige met een zwarte muts - ondervond dat pas geleden nog. Toen hij op Facebook Theo van Gogh citeerde - „een Vijfde Colonne van geitenneukers” - kreeg hij naar eigen zeggen „een ban van drie dagen”. En na zijn oproep om de Britse anti-islamactivist Tommy Robinson vrij te laten, werd zijn Facebookaccount maar liefst „veertig dagen ” stilgelegd. „Ik kon niks delen, niet reageren”. Had Van Gogh vandaag de dag zijn columns geschreven, redeneerde hij, dan waren die letter voor letter gecensureerd.

Baars was zaterdag op de Linnaeusstraat met „zo’n vijfentwintig man” die hij kent van Pegida-demonstraties. Pegida-voorman Edwin Wagensveld en de Duitse blogger Michael Stürzenberger hadden hun aanwezigheid vooraf op sociale media aangekondigd.

Hier, en straks in de kroeg, zo legde een van de aanwezige vrouwen zaterdag uit, kunnen ze elkaar tenminste vrijelijk spreken en inspireren. Al wordt ze zelf liever niet bij naam in de krant geciteerd. „Als jij mijn woorden verkeerd opschrijft, krijg ik straks een steen door de ruit.”

Bloemen bij het herdenkingsmonument De Schreeuw in het Oosterpark, 15 jaar na de moord op Theo van Gogh.
Foto Evert Elzinga/ANP
Aanwezigen herdenken op de Linneausstraat met een minuut stilte de moord op Theo van Gogh, 15 jaar na dato.
Foto Evert Elzinga/ANP
Aanwezigen herdenken op de Linneausstraat met een minuut stilte de moord op Theo van Gogh, 15 jaar na dato.
Foto Evert Elzinga/ANP

Neergeschoten

Hoe anders was de stemming enkele uren later aan het Spui, waar de Amsterdamse burgemeester Femke Halsema benadrukte dat er wat haar betreft „weinig grenzen” zijn, als het om vrijheid van meningsuiting gaat.

Halsema sprak op een in de haast ingelaste herdenkingsbijeenkomst over Theo van Gogh. Toen Parool-hoofdredacteur Ronald Ockhuysen en televisiemaker Gijs van de Westelaken een paar dagen geleden tot de conclusie kwamen dat er „niet veel” was georganiseerd rondom zijn sterfdag, trommelden zij oude vrienden en jonge columnisten op. In de zaal was plek voor zo’n honderdvijftig mensen - er hadden zich tussen de zeven- en achthonderd belangstellenden gemeld.

Het werd een avond waar de nadruk lag op Van Gogh en zijn werk. En op de herinneringen aan de ochtend van 2 november 2004. Van de Westelaken zou met een filmdistributeur de montage van Van Goghs laatste film 06/05 bekijken, vertelde hij de zaal. Hij had Van Gogh nog afgeraden naar het kantoor van Column Producties te komen. „Ik had gezegd: Theo blijf weg. Hij zou vast heel nerveus zijn gaan roepen: ‘Het is niks hoor. De film is niks.’”

Kort na negenen hoorde Van de Westelaken dat Van Gogh was neergeschoten. De uren erna waren „bijzonder surrealistisch”. Op het kantoor aan de Van Breestraat verzamelden zich vrienden van Van Gogh, zij mochten niets naar buiten brengen. Onder het raam groeide een „oceaan van mensen”.

Gemoedelijke rit

Halsema herinnerde zich een scheldpartij (van haarzelf) nadat Van Gogh het haar lastig had gemaakt in een tv-programma, maar ook een gemoedelijke rit met hem in een taxi. Ze waren samen te gast geweest in een ander televisieprogramma. Van Gogh had - dat was gewoonte - zijn hele oeuvre in een tasje meegenomen. Achterin de taxi heeft hij de boeken stuk voor stuk voor Halsema gesigneerd. In De Gezonde Roker richt hij zich tot Halsema’s kinderen. ‘Luister nooit naar je ouders’, schreef hij erin.

Columnist Max Pam ontkrachtte zaterdagavond de mythe dat het Van Goghs vrienden waren die tot een lawaai-demonstratie hadden opgeroepen op de avond van de moord. Duizenden mensen kwamen op de Dam bijeen met potten en pannen. „Van Gogh had een hekel aan stille tochten en demonstraties”, aldus Pam. „Maar het gemeentebestuur vond het veel belangrijker wat de PvdA ervan vond.”

Parool-hoofdredacteur Ockhuysen riep zaterdag na anderhalf uur op een dergelijke avond jaarlijks te organiseren. „Niet alleen zijn dood herdenken, ook de vrijheid van meningsuiting vieren.” Zijn nadrukkelijke boodschap: „Iedereen mag geloven en zeggen wat hij wil.”