Uitreizigers stellen kabinet voor dilemma

Kabinet Uitreizigers terughalen? Geen sprake van. Alleen als ze zich zélf melden bij een Nederlandse vertegenwoordiging kan het kabinet misschien wat doen, zei premier Rutte onlangs. Het is precies wat deze week gebeurde.

Opvangkamp Al-Hol in het noordoosten van Syrië, vorige maand.
Opvangkamp Al-Hol in het noordoosten van Syrië, vorige maand. Foto Delil Souleiman/AFP

Al maanden loopt het kabinet met een grote boog om de vraag heen wat er moet gebeuren met Nederlandse Syriëgangers. Deze week meldden twee van hen zich opeens bij de Nederlandse ambassade in Ankara – en is er geen ontkomen aan.

Intussen groeit de ergernis in de Tweede Kamer over het plan van minister Stef Blok (Buitenlandse Zaken, VVD) om Syriëgangers in Irak te laten berechten. Vooral na een interview dinsdag in NRC, waarin zijn Iraakse ambtgenoot Ali Alhakim zei dat er helemaal geen plan is, hooguit een „discussie”, en Nederland opriep om de eigen Syriëgangers terug te nemen. De Kamer vroeg Blok donderdag in een brief om opheldering: stelt hij de kansen op lokale berechting niet veel te rooskleurig voor?

Lees ook: Irak roept Nederland op om de eigen Syriëgangers terug te nemen

Het kabinetsstandpunt is al maanden ongewijzigd: eigen Syriëgangers worden niet actief teruggehaald. Ook kinderen niet, omdat hun ouders dan een beroep zouden kunnen doen op gezinshereniging. Alleen voor weeskinderen wordt een uitzondering gemaakt: dit jaar is dat driemaal gebeurd. Vrijdag werd bekend dat Blok naar nog twee gevallen kijkt.

Dertig verzoeken van het OM

Het ligt anders, zo klonk het altijd, als de Syriëgangers zélf een Nederlandse vertegenwoordiging weten te bereiken. „Mochten mensen zich bijvoorbeeld melden bij een consulaat en vervolgens moeten worden overgebracht naar Nederland en daar worden berecht, dan kunnen wij dat aan, denken we”, zei premier Mark Rutte (VVD) twee weken geleden in de Kamer.

Lees ook: hoe het OM werk maakt van de Syriëgangers, tegen de wil van het kabinet

Dat betekent allerminst dat het kabinet ze ook terug wil. Anders dan het Openbaar Ministerie: dat wil Syriëgangers voor berechting naar Nederland halen en heeft, bleek recent, al in bijna dertig gevallen verzoeken tot repatriëring gedaan. Blok zei donderdag dat hij „stap voor stap” zal bekijken hoe het verder moet met de twee vrouwen die met drie kinderen in Ankara zitten. Het kabinet hoopt dat Turkije ze gaat berechten, maar uitlevering ligt meer voor de hand: tot nu toe is dat steeds zo gegaan.

Veelzeggend was dat van een van de vrouwen kort na aankomst de Nederlandse nationaliteit werd afgenomen, waardoor ze nu formeel alleen nog Marokkaans is. Toevallig? Niet volgens haar advocaat. Die suggereerde tegenover de NOS dat dit een bewuste actie was om haar cliënt nog even snel in een ‘Marrokaans probleem’ te veranderen.

Het kabinet hamert op berechting in de regio. Blok organiseerde in september bij de Verenigde Naties een bijeenkomst met beleidsmakers uit twintig landen, inclusief Irak, om het plan te bespreken. Het idee vormt de kern van het Nederlandse kabinetsbeleid ten aanzien van Nederlandse IS-strijders. De regering zegt dat mensen ophalen te gevaarlijk is. Een Amerikaans aanbod om deze klus voor Nederland te klaren werd herhaaldelijk afgewezen, met het argument: berecht jihadisten daar waar ze hun misdaden hebben begaan.

Lees ook: hoe de VS druk uitoefenen op Nederland om de eigen Syriëgangers terug te nemen

Tegen NRC zei Alhakim dinsdag dat Irak geen geld en geen rechters heeft om Europese IS-strijders te berechten. Voor Europese strijders die aantoonbaar misdaden in Irak zelf hebben begaan, zou eventueel een uitzondering gemaakt kunnen worden, maar die krijgen net als Iraakse verdachten dan wel de doodstraf. Is Irak bereid een uitzondering te maken, zoals Nederland vraagt? „Absoluut niet.” VVD-Kamerlid Dilan Yesilgöz zegt dat de doodstraf in Irak wat haar betreft een optie is, omdat Syriëgangers bij hun vertrek uit Nederland hadden moeten weten wat de risico’s zijn van het door hun gekozen pad.

‘Onvolledig geïnformeerd’

Kamerlid Lilianne Ploumen (PvdA) vindt dat de uitspraken van Alhakim „in sterk contrast” staan met wat Blok steeds heeft gezegd. „Ik vind dat hij de Kamer hierover onvolledig heeft geïnformeerd.”

Rutte erkende vrijdag dat Irak nog niet om is. „Op dit moment zijn de signalen wat minder positief. Maar je weet nooit hoe het loopt.” Hij trok de vergelijking met de Turkijedeal over vluchtelingen uit 2016. De onderhandelingen hierover leken aanvankelijk ook compleet vast te zitten.