Recensie

Recensie Beeldende kunst

Op Impakt kun je luisteren naar het giechelen van een rat

Kunstenfestival Het Impakt Festival gaat dit jaar over de toekomst van interfaces. Kunstenaars vragen zich af hoe de technologie ons leven en denken gaat beheersen.

Beeld uit de vr-installatie Global Mode > Narcissus and Drowning Animals van Eva Davidova.
Beeld uit de vr-installatie Global Mode > Narcissus and Drowning Animals van Eva Davidova. Foto Impakt Festival

Als je ratten kietelt, gaan ze giechelen. Ten minste, dat beweert de Amerikaanse kunstenaar Kathy High, die al jaren werkt met laboratoriumratten. Alleen heeft dat rattengelach een frequentie die niet hoorbaar is voor mensen. Dus ontwierp High een audio-interface die de toonhoogte van het gegiechel aanpast aan het menselijk spectrum. Op het Utrechtse Impakt Festival kun je nu met een koptelefoon naar het rattenconcert luisteren: het lijkt nog het meest op vrolijk vogelgekwetter.

Het Impakt Festival, een jaarlijks kunstfestival over technologie en mediacultuur, heeft deze editie de ondertitel ‘Speculative Interfaces’. Een interface is een intermediair tussen mens en machine, zonder die interfaces zouden we de taal van onze computers niet begrijpen en onze mobieltjes niet kunnen bedienen. Op het festival speculeren talloze kunstenaars en wetenschappers over de vraag hoe de interfaces van de toekomst eruit zouden kunnen zien. Wat gebeurt er bijvoorbeeld als we interfaces integreren in ons lichaam? Kunnen we dan onze zintuigen versterken? Of worden onze gevoelens dan juist geannexeerd?

Jeff Bezos

In ons moderne leven zijn die interfaces al alom aanwezig – als sensoren verstopt in onze smartphones, slimme gebouwen en zelfrijdende auto’s. Maar ze onttrekken zich vaak aan het zicht. Zo laat de Spaanse Joana Moll zien welke enorme hoeveelheid code er verscholen zit achter een simpele muisklik. Voor haar werk The Hidden Life of an Amazon User kocht ze het boek The Life, Lessons & Rules for Success van Amazon-oprichter Jeff Bezos via de officiële Amazon-site. Met die aankoop, zo ontdekte ze, werd 87,33 MB aan informatie gegenereerd – informatie die Amazon weer gebruikt om consumentengedrag te traceren. Op een computerscherm laat ze de duizelingwekkende hoeveelheid aan cijfertjes en lettertjes zien: 8.724 pagina’s A4 in totaal.

Worden we beheerst of juist bevrijd door al onze apparaten?

Niet alle videowerken zijn even toegankelijk. Vaak zijn er lange lappen tekst noodzakelijk om ze te begrijpen. Maar het zijn relevante, urgente kwesties die deze kunstenaars aansnijden. De Amerikaanse videopionier Lynn Hershman Leeson voorspelde een kwarteeuw geleden al tot wat voor verslavingen computers kunnen leiden. In haar – intussen wat gedateerde - video Seduction of a Cyborg (1994) stemt een blinde vrouw in met een medische behandeling zodat ze beelden kan zien via een computerscherm. Al snel kan de vrouw zich niet meer losrukken van het beeldscherm – een voorbode van de sociale media die ons leven domineren.

Disasters Under The Sun , beeld uit de video van Jon Rafman.

Foto Impakt festival

Worden we beheerst of juist bevrijd door al onze apparaten? In de apocalyptische video Disasters Under the Sun (2019) van de Canadese kunstenaar Jon Rafman - die ook te zien was op de Biënnale van Venetië en op Impakt zijn Nederlandse première beleeft – heeft de technologie het al overgenomen. In Rafmans digitale wereld worden 3D-avatars voortdurend platgewalst en onderuit gemaaid door machines. Het lijkt een afschuwelijk toekomstbeeld. Of is het al gaande, en is Rafmans video een metafoor voor de effecten die algoritmes allang hebben op onze levens?

Schattige dieren

Lees ook de recensie van Melanie Bonajo’s expositie vorig jaar in Maastricht: Ik wil respect voor aarde, mens en dier

Dan zijn de vragen die kunstenaar Melanie Bonajo woensdagavond stelde in haar openingsspeech Can I get a cuddle? op het eerste gezicht een stuk optimistischer. Interfaces kunnen ons ook helpen in de communicatie met andere diersoorten, zo stelde ze in haar bevlogen lezing. Want waarom zouden mensen het alleenrecht hebben op een eigen taal, cultuur en land? Zouden gedomesticeerde dieren, door Bonajo consequent ‘non-human persons’ genoemd, niet ook als burgers gezien moeten worden en een eigen paspoort moeten hebben?

Sinds een jaar of tien verzamelt Bonajo online-plaatjes van dieren, die ze in boekvorm rubriceert. Het viel haar op dat hoe meer beelden van dieren er worden ge-upload, hoe minder diersoorten er in het echte leven overblijven. De panda bijvoorbeeld, is favoriet in vele YouTube-filmpjes, maar in het wild zijn er nog maar een paar honderd. Door de populariteit van al die zelfgemaakte video’s, zo stelt Bonajo, verandert onze relatie met de natuur. Daarmee eindigde de opening van Impakt, ondanks een overdaad aan schattige dierenfoto’s, toch nog in mineur.