Het vrolijke futurisme van Pierre Cardin

Mode Zijn naam heeft nu weinig status meer, maar een tentoonstelling in Düsseldorf laat zien hoe vernieuwend modeontwerper Pierre Cardin (97) is geweest.

De Cosmocorps-lijn (1966).
De Cosmocorps-lijn (1966). Foto Terence Donovan,

Vijf mannenonderbroeken met logoband voor 7,95 euro. Achttien paar ‘business’-sokken voor 19,95 euro. Een pull-over van katoen, ook weer met logo, voor 19,95 euro.

In een tijd waarin merknamen en logo’s belangrijker en lucratiever zijn dan ooit, is er bijna geen naam die zo weinig status heeft als Pierre Cardin, wiens mode vooral verkocht wordt via niet per se heel modieuze webwinkels als bol.com en koopjeskanalen als Zeeman en OneDayOnly. Cardin geeft dan ook allang geen Parijse shows meer die het imago van zijn merk omhoog krikken. Het huis maakt wel couture, maar die wordt getoond en verkocht in Azië.

Je zou haast vergeten dat Cardin – 97 is hij inmiddels – ooit een vernieuwende ontwerper was, en niet alleen omdat hij het verlenen van licenties zo’n beetje tot kunst heeft verheven. In de loop der jaren heeft hij zijn naam gegeven aan niet alleen confectie en cosmetica, maar ook meubels, aanstekers , orthopedische matrassen, sardines, sigaren, auto’s, pinda’s, braadpannen en een heleboel meer. Het aantal is in de loop der jaren flink geslonken, maar zou in 2016 nog 350 zijn. „Wat is goed beschouwd het verschil tussen parfum en een braadpan?” zei hij in 2015 tegen een Duitse journalist. „Waarom staat een parfum voor glamour en een braadpan niet?”

En toch. Op de tentoonstelling Fashion Futurist in het Kunstpalast in Düsseldorf – een van de twee aan Cardin gewijde tentoonstellingen die nu te zien zijn; de ander is in New York – is niets van die braadpannen, matrassen en ondergoed of zelfs maar confectie te vinden. Er is bijna uitsluitend haute couture opgesteld, plus accessoires. Het meeste is afkomstig uit de jaren zestig en zeventig, toen Cardin op zijn creatieve hoogtepunt was.

Ongetwijfeld is dat op aandringen van Cardin zelf, uit wiens eigen archief de stukken afkomstig zijn. Hem dat zelf vragen, was helaas onmogelijk – de broos geworden ontwerper zou aanwezig zijn op de opening van de expositie, maar zegde op het laatste moment af.

Begonnen met theaterkostuums

Cardins voornaam is eigenlijk Pietro; hij verhuisde met zijn ouders van Italië naar Frankrijk toen hij twee was. Hij werkte onder meer bij Schiaparelli en Dior voor hij in 1950 voor zichzelf begon, om te beginnen met theaterkostuums. In 1953 liet hij zijn eerste haute-couturecollectie zien. Zes jaar later startte hij, met warenhuis Printemps, met confectie, wat destijds nog een zeer ongebruikelijke en zelfs schandalige stap was – hij werd ervoor geroyeerd door de Chambre Syndicale de la Haute Couture, de overkoepelende Franse modeorganisatie. Net zo vernieuwend was zijn mannenlijn – de eerste echte high fashion voor mannen. Zegt althans de expositie, maar je gelooft het als je een foto van Cardin zelf ziet uit 1960, een dandy in een kraagloze driekwartjas van krokodillenleer en met een kekke hoed. Drie jaar later poseerden The Beatles in identieke pakken met kraagloze jasjes.

De jaren zestig waren een fantastische tijd voor een modeontwerper. Bestaande waarden gingen op de schop en de mode was uitsluitend op jongeren en de toekomst gericht. En die toekomst zag er nog goed uit; nostalgie zou pas in de jaren zeventig opmars maken in de mode.

Jurken van Cardine (1968) Foto Terence Donovan

Met zijn onvergetelijke Cosmocorps-lijn, waarmee hij in 1964 begon, zat Cardin middenin de space age: vrolijk gekleurde jumpsuits en futuristische tricot pakken voor vrouwen en mannen, korte A-lijn jurken met uitgesneden vormen op de borst over zwarte coltruien en maillots voor vrouwen, hoofddeksels in de vorm van een harde bol, een helm of een omgekeerde ‘bloempot’ met een ronde uitsparing die het gezicht vrijliet. In 1968 patenteerde hij Cardine, een synthetische tricot waar driedimensionale vormen in konden worden geperst.

Meer geestig dan sexy

Cardin werkt naar eigen zeggen als een architect of beeldhouwer, waarbij geometrische vormen vaak centraal staan – vierkanten, driehoeken en vooral cirkels. Niet alleen als decoratie, of voor de vorm van de monumentale sieraden. In zijn jurken zijn geregeld horizontale hoepels verwerkt. Soms heeft een rok de vorm van een cirkel, aan een tricot broek (1971) zitten aan de pijp cirkels, die ook nog een functie hebben: ze kunnen gemakkelijk omhoog worden geklapt als de draagster aan het fietsen is. In mouwloze jurkjes uit 1966 zitten, geplaatst in cirkels, puntige cups – meer geestig dan sexy – en de rok van een jurk uit 1968 is een opengewerkte bol.

Pakken met ‘fietsbroeken’, 1971

Ook de kimono is een leidraad in het werk van Cardin, die in 1957 gastdocent was aan een modeopleiding in Tokio. Een van de bijzonderste stukken op de tentoonstelling is een kimonojurk uit 1971, waarvan een mouw een lange, verticale baan heeft en de ander is vastgemaakt aan de rok, maar dankzij een open cirkel los van het lijfje.

In latere jaren maakte Cardin nog interessante ontwerpen, zoals een jas (1980) met beweeglijke panelen op de achterkant, gebaseerd op het ventilatierooster van de eerste pc’s, of een trouwjurk uit 2011, waarvan de rok doet denken aan de extreem breedgeheupte jurken uit de achttiende eeuw.

Maar duidelijk is dat Cardin vanaf eind jaren zeventig vooral bleef teruggrijpen op zijn eerdere vondsten, terwijl de tijdgeest ongenadig voortraasde. Soms denk je op de expositie een ontwerp uit de jaren zestig te zien, dat dan uit de jaren negentig blijkt te komen.

Nu ja, het is voor elke modeontwerper moeilijk om lang relevant te blijven, en je kunt je voorstellen dat de inkomsten uit licenties – Cardins vermogen werd in 2016 geschat op 400 miljoen euro – de noodzaak tot vernieuwing hebben getemperd.

Het doet verder niks af aan de kracht van zijn visie en die van zijn beste ontwerpen. Voor wie de expositie heeft gezien, krijgt dat logo op de band van die goedkope mannenonderbroeken toch meer waarde.

Pierre Cardin, Fashion Futurist, t/m 5/1 in het Kunstpalast in Düsseldorf (kunstpalast.de). Pierre Cardin, Future Fashion, t/m 5/1 in het Brooklyn Museum, New York (brooklynmuseum.org).