Geert Mak: ‘We moeten overstappen naar een Canadees immigratiemodel’

Geert Mak Dertig jaar na de val van de Muur trok Geert Mak opnieuw door Europa om de balans op te maken. En wat blijkt uit zijn nieuwe boek? Het is overal chaos. „Wir schaffen das was eerder een eindpunt dan een begin.”

Na het feest komt de kater. Dat weet iedereen. Maar dat die kater ontstellend lang kan duren, had zelfs Geert Mak niet kunnen bevroeden. In zijn nieuwe boek Grote verwachtingen. Europa 1999-2019, dat dinsdag verschijnt, reist hij opnieuw over dat continent. En terwijl hij, zoals je kon lezen in zijn bestseller In Europa. Reizen door de twintigste eeuw, omstreeks 1999 nog constateerde dat zoveel ten goede was gekeerd en het optimisme geen grenzen kende, ontwaarde hij nu een alomvattende chaos.

Die ontwrichting is het gevolg van de kredietcrisis, de Brexit, de vluchtelingencrisis, het populisme, de radicale islam, het extreme marktdenken, de onvoorspelbare Trump en de sluwe tacticus Poetin. „Je kunt in mijn boek zien hoe ik geworsteld heb met de gebeurtenissen in Oekraïne en Rusland”, zegt Mak bijna vergoelijkend in het tuinhuis van zijn uitgeverij in Amsterdam. „Van Oekraïne kun je je voorstellen dat geen Russische president zich het verlies van de Krim kan permitteren, ook al zou hij een soort Alexander Pechtold zijn. Niet voor niets stemde Gorbatsjov met de annexatie in. Aan de andere kant moet Oekraïne zich los kunnen maken uit de oude koloniale verhoudingen, zoals Rusland die voor ogen heeft.”

De chaos in Oekraïne is onder de nieuwe president Zelensky nog even groot.

„Ja, maar er is ook een vleugje fatsoen, want Zelensky vertikt het om met Trump in zee te gaan en een verklaring af te geven waarin hij Joe Biden [Trumps mogelijke tegenstander in de komende presidentsverkiezingen, red.] en diens zoon in moeilijkheden kan brengen.”

Hoe denkt u dat het Oekraïns-Russische conflict zal aflopen?

„Ik wilde in mijn boek de grens van de toekomst niet overschrijden. Aan iedereen die geschiedenis schrijft worden ook vragen over de toekomst gesteld. Altijd val je dan weer enorm op je neus. Toch kan het in een land waar het een bende is ook goed komen. Kijk naar de Majdan-beweging – een onderstroom van Oekraïners die er genoeg van hadden.”

In Moskou, waar u in 2013 het dansen op de rand van de vulkaan waarnam, waren afgelopen zomer voor het eerst sinds 2012 weer grote protesten. Inmiddels zijn die geluwd. Betekent zoiets dat het regime zich geen zorgen hoeft te maken?

„Die demonstraties zijn veenbranden, die af en toe opleven. Maar over een paar jaar is de heerschappij van Poetin ten einde en wordt het interessant te zien wie hem opvolgt, juist omdat zijn bewind zo door zijn persoon is bepaald. Een vriend van me gaf gastcollege aan studenten van de Moskouse Presidentiële Academie voor Bestuurskunde. Na afloop zei hij: ‘Als dit de toekomst van Rusland is, hebben Poetin en Medvedev een groot probleem, want die studenten zijn uitermate kritisch, razend goed en buitengewoon slim.’”

Toen Trump werd gekozen besefte iedereen ineens dat er iets fundamenteels zou veranderen.

U voert een jonge historicus op, die in 2069 de geschiedenis over de jaren 1999-2019 schrijft. Waarom?

„Hij of zij bood me een perspectief waarmee ik kritische afstand tot die periode kon scheppen. Een historicus heeft die afstand in 2069 vanzelf, maar ik zat en zit er, deels, nog middenin. Het feit dat je voor zo’n boek alles eens rustig op een rijtje zet helpt enorm: oh, zo ging dat dus, dat speelde er allemaal ook. En dan kun je soms, voorzichtig, ook wel wat grote lijnen trekken. In dat licht besef je dat bepaalde dingen over vijftig jaar vermoedelijk niet meer interessant zijn, en dat andere zaken wellicht juist het begin kunnen zijn van iets veel groters. Tegelijkertijd had ik een voorsprong op mijn historicus uit 2069, want ik kon beschrijven wat wij als tijdgenoten meemaakten. Hoe het bijvoorbeeld voelde toen Trump werd gekozen en iedereen ineens besefte dat er iets fundamenteels zou veranderen.”

Lees ook de recensie van Geert Maks vorige boek, over het patriciërsgeslacht Six: Puissant rijke families zijn vaak zeer zuinig

In uw boek vertelt u alles chronologisch.

„Pas dan zie je dat Angela Merkel met haar ‘wir schaffen das’ eerder een eindpunt was dan een begin. Die zomer van 2015 was er al maanden een massale Duitse volksbeweging gaande om een ‘Gutmacht’ te willen zijn. Duitsland was sinds het begin van de 21ste eeuw steeds meer rechtop gaan staan, dit was een ultieme doorbraak: zo van wij zijn nu het baken van een nieuw, Verlicht Europa.”

Over de vluchtelingencrisis merkt u op dat de EU geen falend beleid heeft gevoerd, maar geen beleid. U bent streng.

„Ik zag de treurige resultaten met eigen ogen op Samos. Duizenden mensen, rottend in tentjes, zonder enige voorziening. Zeker de helft was helemaal geen vluchteling, daar kwamen ze openlijk voor uit, ze hadden enkel gehoopt op een beter leven. Het was in alle opzichten een drama. Toch verwijt ik Juncker en Timmermans niet zoveel, want hun aanvankelijke plannen waren een goed begin. Ze zijn alleen nooit uitgewerkt, maar gesaboteerd door de lidstaten.”

Hoe zou u die crisis aanpakken?

„Op dit moment is voor veel buitenstaanders de vluchtelingenstatus de enige manier om Europa binnen te komen. En dan moet je eerst nog bijna verdrinken. Het heeft niets met humaniteit of tolerantie te maken, het is gewoon een bende. Daarom moet er een legale manier worden bedacht om hierheen te kunnen emigreren, zoals in Canada. Dan voorkom je dat mensen die 10.000 euro voor hun emigratie betalen halverwege ergens blijven hangen en nooit meer terug durven. In het Canadese systeem wordt gekeken of je iets voor dat land kan betekenen en of je een minimum aan vaardigheden hebt – zoals de taal – om daar te kunnen slagen. Daar heerst de filosofie: we spannen ons er wederzijds voor in om er iets van te maken.”

U schrijft dat migranten uit de Arabische wereld zich na 9/11 ineens moslims gingen noemen om hun identiteit te benadrukken, met islamofobie als gevolg. Ook uw vriend György Konrád kritiseerde de massale komst van islamitische vluchtelingen naar Europa.

„In zijn laatste gesprek met mij zei Konrád dat ‘na de grote uitsluiting nu niet de grote insluiting’ moest plaatsvinden. Maar hij vond de enorme dynamiek en uitwisseling van die open Europese cultuur ook weer prachtig.”

Kunt u Konráds angst begrijpen? Hongarije en Polen zijn tenslotte nogal etnisch homogene landen.

„Vergeet niet dat ze zo gemaakt zijn na de Tweede Wereldoorlog. Polen telde voor de oorlog vier miljoen Joden. Warschau was een dynamische multiculturele stad. Tegenwoordig zijn veel Polen niet gewend om in een multiculturele wereld te leven.”

U bezoekt in uw boek opnieuw Sarajevo, een voormalige multi-etnische stad. Hoe is het daar nu?

„Sarajevo is heel islamitisch, maar tegelijkertijd vinden ze de Saoedi’s, die er alles opkopen en de orthodoxe islam bevorderen, maar engerds. De Bosnische islam is heel modern en heeft een centrale leiding, wat in dat opzicht een groot voordeel is.”

Dat geldt niet voor de banlieues van Parijs en Brussel, waar een afkeer van de westerse beschaving bestaat.

„Na 9/11 heb ik over Istanbul geschreven, waar ze grote problemen hebben met boerenjongens die naar de stad zijn getrokken. Hun radicalisering werd deels veroorzaakt door aanpassingsproblemen, die religieuze problemen werden. Als gevolg van Saoedische geldstromen worden ze alleen maar groter.

„Die radicalisering is dus in de eerste plaats een probleem binnen de islam zelf. Hoe het met de vrouwen in die wereld gaat is een ander chapiter. Want het is hoopgevend dat in één generatie tijd een meisje met een analfabete moeder een prima dokter blijkt te kunnen worden.

„In mijn boek vertelt de Iraanse jongen Aydin Soei het verhaal van zijn emancipatie in Kopenhagen en de neergang van zijn vader. In islamitische gezinnen zijn de vaders geen sterke figuren. Islamitische kinderen missen stevige mannelijke rolmodellen. Na de dood van zijn vader heeft Aydin in Denemarken gespreksgroepen opgezet om over die falende vaders te kunnen praten.”

Zelf heeft u islamcritici de wind van voren gegeven. Zo vergeleek u Ayaan Hirsi Ali met Goebbels toen zij met Theo van Gogh de film ‘Submission’ maakte.

„Indertijd schreef ik alleen dat Submission propagandatechnisch gezien op Goebbels’ Der Ewige Jude leek, meer niet. En Theo van Gogh was een soort dorpsgek, die mensen voortdurend in de gordijnen joeg. Maar het was wel ónze dorpsgek.”

Als het over het populisme van nu gaat, trekt u vaak parallellen met het Interbellum. Gaat zo’n vergelijking op?

„Je moet altijd uitkijken met het trekken van parallellen. Maar net als de hedendaagse populisten baseerden ook de nationaal-socialisten zich op een gevoel van miskenning. Menno ter Braak sprak over het nationaal-socialisme als ‘rancuneleer’ – heel herkenbaar. Dit geldt ook voor de nadruk op het ‘eigene’. Maar de jaren dertig waren ook extreem gewelddadig, en dat kennen we niet. De straatgevechten van toen vinden nu plaats op internet.”

Denkers van de vrije markt zeiden: dit is de werkelijkheid, er bestaat geen alternatief. Daarmee hebben ze iedere discussie kapotgeslagen.

De EU verkeerde in de jaren negentig in een staat van triomfalisme. De euro was in het leven geroepen, Schengen maakte vrij reizen mogelijk. Zijn de Europese politici naïef geweest?

„Jean Monnet [een van de aartsvaders van de EU, red.] zei: ‘Laat de feiten het werk maar doen.’ En zo ging het ook een poos. Maar op zeker moment doken er allerlei complicaties op, zoals bij de invoering van de euro. Als je teruggaat in de geschiedenis tref je overal specialisten die toen al hevig waarschuwden: een gemeenschappelijke munteenheid zonder een gemeenschappelijke financiële politiek vraagt om problemen. De correspondente van Newsweek vergeleek de lancering van de euro met de afvaart van de Titanic.”

Kortom, er is nogal wat veranderd sinds de val van de Muur.

„Het effect daarvan is in het Westen even groot als in het Oosten. Want ook bij ons betekende dit het einde van een ideologisch tijdperk. Het Westen sloeg hierna de richting in van het extreem vrije-marktdenken, waarvan het ontkende dat het een ideologie was. Denkers van de vrije markt zeiden: dit is de werkelijkheid, er bestaat geen alternatief. Daarmee hebben ze iedere discussie kapotgeslagen. Terwijl de gevolgen van het bezuinigingsbeleid van de neoliberale regeringen soms desastreus waren. En het wel degelijk om een keuze ging. We hebben, in al die jaren, het politieke denken afgeleerd.”