Het honkbalveld van Verrado High School. Sterpitcher Bryan McKinsey was 17 toen hij in 2018 overleed aan een overdosis fentanyl.

Foto Caitlin O'Hara

Mexicaanse Oxy is de sluipmoordenaar van de pijnstillercrisis in de VS

Drugs Neppillen met het extreem krachtige fentanyl maken veel slachtoffers onder Amerikanen die verslaafd zijn aan pijnstillers.

De eerste keer dat Parker McKinsey fentanyl probeerde, braken hij en een vriend de pil eerst in vieren. „En ook die kwart pil braken we weer doormidden”, vertelt de 21-jarige Amerikaan, staand aan de keukenbar in de woonkamer van zijn ouders, in de zuidwestelijke stad Phoenix. „Zodra we die genomen hadden, moest ik overgeven. Meteen.”

Maar naast overweldigend was het effect ook geweldig. „Voordat ik fentanyl nam, blowde ik veel, dat heb ik sindsdien nooit meer gedaan. Helemaal geen behoefte aan.”

Het zou, kortom, niet de laatste keer zijn dat hij fentanyl nam. Eerst zou hij de pillen fijnstampen om te snuiven, later ook om te roken. „Het is… het is alsof je je hele leven snoep eet. Het is het beste ding, ooit.”

Lees ook: ‘Oxycodon en fentanyl zijn slechte pijnbestrijders’

Die eerste pil die McKinsey nam, zag eruit als Percocet, een populaire pijnbestrijder in de Verenigde Staten. In werkelijkheid was het een namaakpil, waarin de gebruikelijke werkzame stoffen (oxycodon en paracetamol) vervangen zijn door een ander, veel sterker middel: fentanyl. Dit synthetische opiaat is uitgegroeid tot dé sluipmoordenaar in de Amerikaanse pijnstillerepidemie.

Fentanyl wordt normaal voorgeschreven als pijnbestrijder na een zware operatie of bij een kankerbehandeling. Het is vijftig tot honderd keer sterker dan morfine en bij 2 of 3 milligram – een paar korreltjes – is het al dodelijk. Narcoticabrigade DEA vergelijkt het slikken ervan met „Russisch roulette”. Het schrikt weinig gebruikers af. Als je er eenmaal van hebt geproefd, zeggen ze, wil je nooit meer heroïne of pillen zonder fentanyl.

Verslingerd aan pillen

De pijnstillerepidemie brak uit toen artsen – aangejaagd door de farmaceutische industrie – vanaf eind vorige eeuw op grote schaal opioïden begonnen voor te schrijven. Amerikanen raakten massaal verslingerd aan de pillen, waarvan de werking sterk lijkt op die van heroïne – een drug waar veel verslaafden uiteindelijk ook op overstappen omdat hij goedkoper is. Ook in Nederland stijgt het aantal overdoses en het aantal verslaafden verdrievoudigde in zes jaar. Wel nam het aantal uitgeschreven recepten dit jaar voor het eerst licht af.

In de VS is de epidemie al in een volgende, niet minder riskante fase beland. Na overheidsingrijpen mogen artsen minder makkelijk recepten uitschrijven. Verslaafden moeten het van de ene op andere dag zonder pillen stellen of mensen krijgen na een zware ingreep te weinig pijnbestrijding mee. Farmaceuten in het hele land zijn aangeklaagd omdat ze de risico’s van de pillen verbloemden en deze tegelijk zeer agressief in de markt zetten – vorige maand troffen enkele farmaceuten nog een megaschikking in Ohio. Inmiddels is een bloeiende zwarte markt van namaakpillen ontstaan, vaak met fentanyl.

Terwijl het aantal doden door heroïne- en opiatenoverdoses afvlakt, stijgt het aantal doden door fentanyl sterk. Mexicaanse drugskartels versnijden het paardenmiddel door heroïne en persen het in neppillen, die de echte logo’s krijgen van Percocet, Vicodin, Oxycontin of Xanax. In de volksmond heten de pillen Mexican Oxy of perks.

Overdosis fentanyl

Hoe dodelijk en wijdverspreid de drug inmiddels is in de VS, ondervond de familie McKinsey vorig jaar mei. Parker zat in een afkickkliniek toen zijn jongere broer Bryan op 17-jarige leeftijd overleed aan een overdosis fentanyl. Zijn vader Daryl trof hem dood in bed aan. In zijn portemonnee zat een zakje met blauwe pillen.

Voor zijn ouders was het de eerste keer dat ze hoorden van fentanyl. „Inmiddels hebben we begrepen dat die pillen makkelijk te krijgen waren op hun middelbare school. Zoals op elke school”, zegt moeder Melissa McKinsey. Nog geen maand na zijn dood kreeg nog een leerling in hun buitenwijk een overdosis binnen en werd een ander gepakt met neppillen.

Melissa: „Wij zaten in onze bubbel. We dachten: dit overkomt ons niet.”

Daryl: „Wij zijn goede mensen.”

Melissa: „Je wilt er niet over beginnen, ook uit vrees wat je terugkrijgt.”

Daryl: „Dat je het goedpraat door het te bespreken.”

Melissa: „Maar dit kan elke familie overkomen.”

Daryl: „Het maakt niet uit welke vrienden je hebt. Of je naar de kerk gaat. Uit welke klasse je komt.”

Zeventien maanden na Bryans dood spreekt het gezin er onderling niet veel over. Ieder rouwt op eigen wijze. Parker is woest: als zijn ouders er niet waren, zou hij als een soort wreker „het hele kartel oprollen” – hij weet precies vanuit welke huizen gedeald wordt. Vader Daryl lag de eerste drie dagen opgekruld voor de slaapkamerdeur van Bryan te huilen. Moeder Melissa kon eigenlijk niet meer in het huis of de wijk komen. Binnen een paar maanden verhuisden ze naar de stad.

Toen Bryan overleed, woonden de McKinseys nog in Buckeye, een voorstad vijftig kilometer westelijk van Phoenix. Het is een groene, strak aangeharkte buitenwijk midden in de Sonorawoestijn. Een veilige omgeving voor hun kinderen, dachten Melissa en Dale toen ze erheen trokken. Parker spreekt liever over „een sekte”.

Bryan had er een veelbelovende jeugd. Hij was sterspeler in het honkbalteam op school, een getalenteerde pitcher die waarschijnlijk een profcarrière wachtte. Om Parker maakten de ouders zich zorgen, niet om Bryan. Melissa: „Hij was zo gelukkig op dat moment. Het ging goed met honkbal, hij had een vriendinnetje…”

De sterpitcher overleed tussen twee belangrijke wedstrijden van zijn honkbalploeg in. Op zijn begrafenis kwamen 1.200 mensen, uit allerlei delen van het land. Daryl: „Het was de ergste dag van mijn leven. Maar holy crap, wat hebben wij een mooi kind opgevoed.”

Bryan kende de risico’s van de pillen. Hij had zijn eigen broer vlak daarvoor nog gemaand ermee te stoppen en hulp te zoeken. Toch nam hij de pillen zelf ook – in ieder geval meer dan eens, vertelden zijn vrienden later. Als hun prachtzoon dit deed, zeggen zijn ouders, „kan het iedereen overkomen”.

Zo worden door jongeren huisfeestjes gegeven, waarbij eerst het medicijnkastje wordt geplunderd. De verzameling pillen wordt in een kommetje gedaan en onderling gedeeld. Soms wordt dit een skittle party genoemd, naar snoepjes. Parker kent die term niet. „Hier heet dat gewoon een feestje.” En, zegt hij: „Drugs zijn beter dan alcohol vandaag de dag.”

Melissa and Daryl McKinsey, hun zoon Bryan overleed aan een overdosis op 17-jarige leeftijd.
Foto Caitlin O’Hara
Bryan McKinsey (r) en zijn broer Parker.
Foto Caitlin O’Hara

Party patrols

Toen de nieuwbouwwijken van Buckeye tien jaar geleden uit de grond werden gestampt, werd ook de Way Out West-coalition opgericht. Dit verbond van onder meer scholen, politie en hulpverleners wilde aanvankelijk vooral drinken en blowen onder jongeren aanpakken. Party patrols van de lokale politie moesten huisfeestjes of drinkgelagen in de woestijn opsporen. Inmiddels richt de groep zich ook op medicijnmisbruik, legt coördinator Larry Tracey uit op zijn kantoor in de lokale bieb.

Kinderen van tien tot twaalf jaar experimenteren soms al met pijnstillers, legt de jeugdwerker uit. „Kids willen risico’s en opwinding. Ze weten vaak helemaal niet wat ze nemen, maar zolang ze er mee wegkomen, zullen ze verder gaan.” Ze krijgen daar ook veel gelegenheid toe. „Dit is een slaapstad, ouders werken in de stad. Kinderen zijn na school bij een oppas of worden alleen gelaten.”

De WOW-coalitie houdt ook enquêtes onder scholieren over hun drugsgebruik. Daaruit blijkt dat pijnstillers na alcohol, marihuana en nicotine het meest gebruikte genotsmiddel zijn. Dit zijn lang niet altijd de neppillen, maar het risico daarop neemt toe nu de verstrekking van echte pillen strenger gereguleerd is. En nu mensen opletten dat ze hun medicijnkastje op slot doen, en niet-geslikte pillen weggooien of inleveren.

Politiechef Bob Sanders schuift aan. Hij legt uit dat fentanylpillen in Buckeye mede zo makkelijk verkrijgbaar zijn door de ligging van Phoenix op drie uur rijden van Mexico. Kartels importeren daar de fentanyl (of grondstoffen ervoor) uit China. Het maakt Phoenix tot smokkelknooppunt. „Buckeye is misschien welvarend, maar dat betekent niet dat de pillen hier niet te krijgen zijn. Het betekent alleen dat ze een paar dollar duurder zijn dan in de stad.”

Tracey toont het promotiemateriaal voor de One Pill Can Kill-campagne. Flyers die uitleggen dat er in „fake oxy’s dodelijke doses fentanyl zitten”. Bij een plaatje van een dollarcent met daarnaast een paar korrels fentanyl staat: „een dosis van deze omvang kan je al doden”.

Agent Sanders: „Die kartels geven niks om een mensenleven. Ze draaien die pillen deels met betonmolens. Zolang wij Amerikanen deze drugs blijven afnemen, zullen de kartels ze blijven pushen.”

Afkicken

Michelle Hamby verloor haar twee kinderen al voordat fentanyl de Amerikaanse drugsmarkten overspoelde. Haar dochter Breana raakte op 18-jarige leeftijd verslaafd aan pijnstillers nadat ze een verstandskies had laten trekken. „De tandarts gaf haar zestig pillen Vicodin mee. Toen ze die op had wilde ze meer. Maar die kreeg ze niet. Ze lieten haar cold turkey [in een klap, red.] afkicken”, vertelt Hamby in haar woonkeuken in Peoria, een middenklassewijk van Phoenix.

Het slikken van Vicodin kan al na een maand verslavend zijn. Verstoken van pillen zocht Breana de zwarte markt op. „Daar kocht ze oxy, voor 30 dollar [26,90 euro] per pil. Toen dat te duur werd, ging ze heroïne gebruiken.” Toen haar broer Chandler bij haar introk, stak ze ook hem aan. Hij stierf in 2016 aan een overdosis.

Haar dochter overleed in 2013 bij haar thuis, vertelt Michelle Hamby als ze Breana’s oude slaapkamer laat zien. „Breana leek weer clean, had werk, maar maskeerde haar gebruik door het met crystal meth te combineren. Ze was een functionerende junkie geworden.”

Hamby zette haar verdriet om in actie. Ze lobbyde in Arizona met succes voor een wetsvoorstel dat de politie toestaat naloxon bij zich te dragen. Dit middel (bekend onder de merknaam Narcan) kan een heroïne- of opiatenoverdosis neutraliseren. Fentanyl is zo sterk, dat soms drie doses nodig zijn om iemand terug te halen.

De politie wilde er lang niet aan, evenmin als de politiek. „De agenten zeiden: als we iemand redden, gebruikt-ie zo weer opnieuw. Dan zijn we de hele tijd junkies Narcan aan het geven.” Dat zal soms zo zijn, beaamt Hamby. „Maar ik ken mensen die genarcand zijn en die nu clean zijn. Het gaat erom dat je mensen een kans geeft.” Een kans, zegt ze, die haar beide kinderen nooit kregen.

Michelle Hamby.
Foto Caitlin O’Hara
Collage gemaakt voor de begrafenis van Breana Hamby, overleden aan een overdosis toen ze 24 was.
Foto Caitlin O’Hara
Collage gemaakt voor de begrafenis van Chandler Hamby, overleden aan een overdosis toen hij 25 was.
Een flesje met het middel naloxon, dat een heroïne- of opiatenoverdosis kan neutraliseren.
Foto Caitlin O’Hara

Gesubsidieerde injectienaalden

Dat Narcan sinds enkele jaren breder verspreid wordt, volstaat niet voor activisten als Hamby. Zij bepleiten ook gebruikersruimtes, gratis schone injectienaalden en zogeheten fentanylteststrips. Met deze laatste valt eenvoudig uit te vinden of die stof in een pil of een portie heroïne zit.

In Arizona en veel andere staten gelden de tests nog als verboden ‘drugsparafernalia’. Met ditzelfde argument werd ook Narcan lang tegengehouden: tot een paar jaar terug was het alleen artsen toegestaan het medicijn in bezit te hebben. Maar het redt vooral levens bij verstrekking aan gebruikers zelf en aan mensen in hun directe omgeving, die het kunnen toedienen voor het te laat is.

In sommige staten of steden zijn de fentanyltests al wel legaal. Daar worden ze gezien als een middel dat gebruikers kan helpen risico’s beter in te schatten. Of om alarm te kunnen slaan. Zo werd in een wijk van Phoenix begin dit jaar ook fentanyl aangetroffen in cocaïne. Via Facebook kon hiervoor worden gewaarschuwd.

In de opiatenepidemie vallen dagelijks gemiddeld 130 doden, het grootste deel door fentanyl. Als het ebolavirus op deze wijze zou toeslaan in de VS, zouden autoriteiten alles op alles zetten om het op te sporen, zegt Hamby. „Waarom doen ze dat dan niet met fentanyl?”

De controverse over de tests illustreert het dilemma waarmee ‘schadebeperking’ rond drugs vaker gepaard gaat. „Het is vaak een keuze tussen een slechte en een nog slechtere optie”, zegt Tripti Choudhury, die in Phoenix naalden, Narcan en teststrips uitdeelt aan verslaafden. „Je geeft een soort goedkeuring aan gebruik. Maar door het zo veilig mogelijk te maken, hoop je mensen een kans te geven een keer af te kicken, zodra zij daar klaar voor zijn.”

Alleen maar aansturen op onthouding door afschrikking werkt niet, leert een halve eeuw War on Drugs. Dit inzicht wint terrein nu de opiatencrisis overal toeslaat, ziet Choudhury. „Bij de crackepidemie in de jaren tachtig van de vorige eeuw was massale en langdurige opsluiting het antwoord, ook voor niet-gewelddadige drugsdelicten. Dat trof vooral zwarte Amerikanen in de binnensteden, die nergens gehoord werden. Nu het ook blanke Amerikanen in de middenklasse in de voorsteden raakt, verdwijnt het stigma op verslaving. Nog steeds te traag, maar er ís tenminste verandering.”

Die langzame cultuuromslag bereikt ook een buitenwijk als Buckeye. De voorlichting van jeugdwerker Larry Tracey is niet in de eerste plaats bedoeld om jongeren af te schrikken. In schoolklassen somt hij tien redenen op waarom het ‘dom’ is drugs te gebruiken. Vervolgens vraagt hij wie er iemand kent die zo ‘dom’ is. Dat is geen oproep om te klikken, zegt hij. „Het moet deze kids overhalen om in te grijpen als het mis dreigt te gaan met een vriend of familielid. Het gesprek op gang brengen.”

Hij toont op zijn laptop een enquête waarin schooljeugd gevraagd wordt waarom ze gebruiken. Een flink deel geeft het antwoord dat tieners wereldwijd geven: ‘om te experimenteren’ of ‘om high te worden’. Maar een even groot deel zegt: vanwege stress- en angstgevoelens. Die zijn het gevolg van de enorme en constante druk om te excelleren. Kinderen moeten scoren, op sociale media, op school of op het sportveld.

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: Mexican Oxy is gevaarlijker dan heroïne. En toch is het populair bij Amerikanen

U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.

Schuldenstress

De prestatiedruk is in de VS ook financieel. Studeren is peperduur. Kinderen zien hoe hun ouders gebukt gaan onder de schuld die ze overhielden aan hun al jaren afgeronde studie. Hoe ze een baan erbij nemen om te kunnen sparen voor hún vervolgopleiding.

Ook de ouders Bryan McKinsey vragen zich nu af: stond hij onder te hoge druk door het honkbal – of maakte hij gewoon één keer een domme fout? De 17-jarige was al in gesprek met een privé-universiteit in St. Louis, waar hij kon blijven honkballen. Het collegegeld bedroeg ruim een halve ton per jaar. Maar als toptalent zou hij daar deels een sportbeurs voor kunnen krijgen. En als hij hoge scores op zijn eindtoets haalde, ook een studiebeurs. Vader Daryl: „Al zou hij waarschijnlijk na een jaar al gescout zijn door een profclub.”

Lees ook: Voor Mexicaanse drugskartels is fentanyl een droomproduct

Gevraagd waarom hij en zijn leeftijdgenoten naar dit soort middelen grijpen, antwoordt Parker McKinsey opstandig: „Gewoon om fucking high te worden. Ze geven niet om de risico’s.” Maar langer doorpratend, zegt ook hij de druk van sociale media te ervaren, terwijl hij een gebaar maakt alsof hij zijn mobieltje wegwerpt.

En ook op het sportveld voelde hij druk. Toen hij dertien was, gooide hij een bal die afzwaaide en een tegenstander op zijn hoofd raakte. „Ik werd helemaal stijf gescholden door de ouders van het andere team. Toen voelde ik voor het eerst de druk. Toen begon ik te verkruimelen.”

Dat fentanyl zo vrijelijk circuleert onder pubers, plaatst ouders voor een levensgroot dilemma. Inmiddels is wel gebleken dat Nancy Reagans in 1986 gelanceerde, aloude vermaning ‘Just say no’ niet werkt. Melissa McKinsey: „Deze kids zeggen geen ‘nee’.” Terwijl een kind met wiet of drank nog enigszins vrijblijvend kan experimenteren, kan één fentanylpil al dodelijk zijn.

Melissa: „Aan de ene kant wil je dat je kind zich veilig genoeg voelt om het op te biechten.”

Daryl: „Tegelijkertijd wil je het niet vergoelijken. Dat is een enorm dilemma.”

Melissa: „Wij hebben misschien de fout gemaakt niet eerlijk met onze kinderen over drugs te praten.”

Daryl: „Je wilt dat je kind naar je toe kan komen en zegt: ik gebruik dit, dit en dat. Hoe diep zit ik in de problemen?”

Parker: „Fuck that, dat is een roep om hulp.”