Gevangen IS-verdachten in de Iraakse stad Fallujah in 2016.

Foto Ali Arkady

‘Ik moest laten zien hoe zij leden’

Fotojournalistiek De Iraakse fotograaf Ali Arkady publiceerde foto’s van gemartelde IS-verdachten. Hij kreeg donderdag een Nederlandse prijs voor zijn moed.

Juist de afgelopen dagen, na de dood van IS-leider Ali Bakr al-Baghdadi, worden de wreedheden van Islamitische Staat weer breed uitgemeten. Dat ook de tegenstanders van IS, onder meer de Iraakse veiligheidsdiensten, zich vaak bezondigden aan gruwelijke martelpraktijken is veel minder bekend.

Niemand heeft die indringender vastgelegd dan de Iraaks-Koerdische fotograaf Ali Arkady (37), een kleine, vriendelijke man met een baardje en een petje. Zijn beelden van IS-verdachten, die tijdens hun ondervraging werden opgehangen aan het plafond, in hun ogen geprikt of zelfs doodgeschoten, terwijl ze geboeid wegliepen, vormen een schokkend bewijs van de manier waarop de Iraakse veiligheidsdiensten opereerden. „We hebben ze verpletterd”, constateerde een ondervrager tevreden bij de aanblik van de levenloze lichamen van twee soennitische broers na een nacht van martelingen.

De Iraakse fotojournalist Ali Arkady donderdag in Den Haag bij een evenement van de Nederlandse persvrijheidsorganisatie Free Press Unlimited. Foto Floris van Straaten

„Toen ik dat zag, besefte ik dat ik geen andere keus had dan dat naar buiten te brengen”, vertelt Arkady in het Haagse theater De Regentes, waar hij donderdagmiddag een prijs in ontvangst nam uit handen van Free Press Unlimited. „Ik vond dat ik trouw moest blijven aan de waarheid, dat ik moest laten zien hoe die mensen leden. Dat was mijn plicht als journalist en kunstenaar”, zegt hij met zachte stem.

Arkady is er nog altijd van overtuigd dat een deel van de mensen die hij gemarteld zag worden omdat ze tot IS zouden hebben behoord onschuldig was. Verscheidene van die verdachten overleefden hun confrontatie met de ERD, een elite-eenheid van de Iraakse veiligheidstroepen, niet. In de weken dat hij van deze praktijken getuige was, telde hij naar eigen zeggen zeker tien doden.

Ironie

De ironie is dat Arkady al deze opnames in 2016 maakte met volledige instemming van diezelfde ERD, die destijds actief betrokken was bij de strijd om de Noord-Iraakse stad Mosul en omringende gebieden tegen IS.

Arkady zelf had aanvankelijk niet de bedoeling om de Iraakse militairen aan de schandpaal te nagelen. „Integendeel, ik wilde de ERD juist op een positieve manier voorstellen. Het was mijn bedoeling te laten zien hoe sjiitische en soennitische militairen samen heldhaftig en eendrachtig Irak van IS bevrijdden.”

Arkady, die al eerder de aandacht op zich had gevestigd als talentvolle fotograaf met oog voor diep menselijke details, had het vertrouwen gewonnen van de ERD met een videoclip na enkele dagen als embedded fotograaf bij een offensief voor de herovering van de stad Fallujah. Daarin verklaart ERD-officier Omar Nazar plechtig: „Wij zijn de bevrijders, niet de vernietigers.” De clip werd in korte tijd 300.000 keer bekeken en dat sprak ook de elite-eenheid aan.

Foto Ali Arkady

Daarop werd afgesproken dat hij ERD langer zou vergezellen. „Eerst wilden ze dat ik niet alles zou filmen”, legt Arkady uit, „maar na wat gedoe mocht ik alles fotograferen en filmen wat ik wilde. Later zouden ze bekijken wat ik niet kon gebruiken.”

‘Gewoon hun werk’

Nog steeds is ook Arkady niet zeker waarom ze hem carte blanche gaven. „Ik geloof dat ze het gevoel hadden dat ze gewoon hun werk deden en dat het goed was als iemand dat vastlegde.” Hij wijst in dit verband op ander beeldmateriaal van onder meer de Britse omroep BBC en dagblad The Washington Post, die ook een tijdje optrokken met de ERD en terugkwamen met veel onschuldiger opnames. „Zij lieten geen gewelddadigheden tegen gevangenen zien.”

Terwijl hij in 2016 nog bij de ERD zat, nam hij ’s nachts contact op met VII, het foto-agentschap in New York waarvoor hij al langere tijd werkte, en stuurde beelden. Die sloegen in als een bom. „Ze vertelden me: deze beelden zijn waanzinnig.”

Het deed de Amerikanen sterk denken aan de misstanden in Abu Ghraib, de Iraakse gevangenis waarin ook Amerikaanse militairen in 2013 tal van wreedheden hadden begaan. Bij de ERD ging het bovendien om Iraakse militairen die getraind waren door de coalitie tegen IS onder leiding van de Verenigde Staten. De leiding van VII raadde Arkady aan er snel vandoor te gaan omdat zijn beelden ook hemzelf in gevaar konden brengen.

Dat weigerde Arkady. „Ik wilde eerst meer uitvinden over wat er met deze ondervraagde mensen gebeurde. Ik vond dat ik dat moest documenteren. Op een gegeven moment liet een man van de ERD me een met de telefoon opgenomen filmpje zien van een geboeide man, die het bevel krijgt van ERD’ers om weg te lopen. Daarna wordt hij doodgeschoten. Ik vroeg hem of hij dat filmpje aan me wilde sturen en dat deed hij.”

De strijd tegen IS in 2016: gevangen IS-strijders. Foto Ali Arkady

Schadelijk

Arkady besefte echter dat hij vervolgens beter snel het land kon verlaten met vrouw en kind en reisde naar Europa. Niet lang daarna vroeg de Amerikaanse omroep ABC de ERD om commentaar op de schokkende beelden.

Pas toen beseften de Iraakse autoriteiten hoe schadelijk deze zaak voor hen kon worden. Onmiddellijk gingen er vervolgens waarschuwingen uit naar de Iraakse politie om Arkady aan te houden. Die was echter al weg. Ook zijn ouders wisten later te ontkomen. De publicaties van zijn beelden bij onder meer ABC, de Toronto Star en Der Spiegel maakten diepe indruk.

Het komende jaar kan hij terecht bij een universiteit in Canada. Wat daarna gebeurt is, onzeker. Met intense belangstelling volgt hij de huidige protestdemonstraties tegen de Iraakse regering. „Ik was er graag als fotograaf bij geweest”, glimlacht hij. „Het mooie is dat je ziet dat de jeugd nu minder bang is dan onze generatie die opgroeide tijdens het schrikbewind van Saddam Hussein.”