Het testament van een Joodse jongen

Expositie In het Nationaal Holocaust Museum toont filmer Willy (Wolf) Lindwer zijn familiegeschiedenis. De dood door kogels in Galicië, verraad in Nederland.

Het gezin Lindwer kort na de oorlog, Willy rechts met krullen.
Het gezin Lindwer kort na de oorlog, Willy rechts met krullen. Foto Boris Kowadlo/Erven Boris Kowadlo /Nederlands Fotomuseum Rotterdam

Tijdens zijn laatste bezoek aan Oekraïne kreeg hij ze. Samen met andere vondsten uit het massagraf in het geboortedorp van zijn vader zaten ze in een kartonnen doos: vijf kogelhulzen uit een Mauser-geweer. „Daar is mijn oma Ryfka misschien mee gedood”, zegt filmer Willy Lindwer (73) tijdens de presentatie van de tentoonstelling Kogels, brieven en verraad.

De kogelhulzen uit het massagraf in Delatyn. Foto Nienke Fonk

In die tentoonstelling heeft hij met medewerkers van het Nationaal Holocaust Museum de geschiedenis van zijn familie vastgelegd. Het is een Europees verhaal: beide kanten van zijn familie komen uit Galicië, een landstreek die nu in Polen en Oekraïne ligt. Zijn moeder Frieda Kern kwam met haar vader Wolf en twee zussen in 1930 naar Amsterdam, zijn vader Berl Lindwer reisde even later met de rest van de familie Kern mee. Op dat moment was het nog betrekkelijk eenvoudig voor migranten om zich hier te vestigen; een paar jaar later werden de grenzen gesloten. Berl en Frieda trouwden in 1936.

Gewelddadig antisemitisme

In Galicië hadden ze gewelddadig antisemitisme meegemaakt. Zijn vader kreeg een steen tegen zijn hoofd, onverhoeds keerde een kennis zich tegen hem. Dreiging was er altijd.

Het kistje met inhoud van opa Wolf Kern uit de onderduikperiode. Fotoarchief Willy Lindwer

Volgens Lindwer heeft juist die ervaring het gezin gered. Toen in 1942 de oproep tot deportatie kwam, nam zijn moeder contact op met het verzet. Met haar vader doken ze onder in Varsseveld, in de Achterhoek. Wolf overleefde de oorlog niet, hij overleed aan een hartaanval.

Willy Lindwer werd kort na de oorlog in Amsterdam geboren, met als doopnaam Wolf, naar zijn kort daarvoor gestorven opa.

Als filmer heeft Lindwer zijn familiegeschiedenis af en toe gebruikt in zijn vele documentaires over de Holocaust. Het hele verhaal heeft hij nu samengebracht in de tentoonstelling. „Ik loop nu door mijn leven.” Er hangen foto’s en schilderijen die in zijn ouderlijk huis hingen, de schommelstoel die zijn vader in de onderduik kreeg en later een ereplaats in de huiskamer had. „Dat is een relikwie van overleven.”

De schommelstoel uit de onderduikperiode werd een relikwie van het overleven

Een klein kistje dat uit de onderduik stamde, opende Lindwer pas een paar jaar geleden. Er zaten brieven in die opa Wolf aan zijn kinderen had geschreven, over de Jodenvervolging en de lotgevallen van zijn familie. De tentoonstelling toont het Joodse leven in Nederland en Galicië.

In Galicië was een omvangrijke Joodse minderheid. Dit was de geboorteplaats van het chassidische jodendom: een mystieke stroming waarin rabbijnen zeer vereerd worden. Het zionisme leefde er ook: een foto toont de feestelijkheden in Delatyn, het geboortedorp van zijn vader, na de Balfour-verklaring uit 1917, toen de Britse regering de Joden een ‘nationaal tehuis’ beloofde.

Willy Lindwer maakte ook de veelbesproken documentaire Rebelse stad over Provo

De familie van Lindwer in Galicië hoorde bij de eerste slachtoffers van de Holocaust, die toen nog met kogels werd voltrokken. Met verklaringen van getuigen, rechtbankstukken en grafvondsten heeft Lindwer de gebeurtenissen in Delatyn gereconstrueerd. Tijdens zijn laatste bezoek aan het dorp kreeg hij de kogels. „Dan komt de dood van je oma heel dichtbij.”

Opa Wolf Kern en oma Ryfka Gerstenhaber-Lindwer Blei (collage). Fotoarchief Willy Lindwer

In Nederland dreigde voor ondergedoken Joden het verraad. Naar schatting 10.000 Joden zijn door Nederlanders verraden, zegt Lindwer. „Dat willen we liever niet weten.”

Verraad om woonruimte

Zijn oom en tante die ook in de Achterhoek ondergedoken zaten, waren onder die groep. De toedracht van het verraad heeft hij ontrafeld, in al zijn banaliteit. De dochter van een onderduikverschaffer wilde de Joden, die oom en tante, uit het huis van haar vader weg hebben, omdat ze er zelf wilde wonen. Ze ging naar de Duitsers. In ruil voor het verraden van andere onderduikers arresteerde de bezetter haar vader niet. En ze kreeg 75 gulden.

De tentoonstelling lijkt een afsluiting voor Lindwer, maar ook na 75 jaar zijn niet al zijn vragen beantwoord. Hij is nog op zoek naar een „nichtje”, dat naar de VS is geëmigreerd. Hij heeft alleen een jeugdfoto van haar. En ook met het bredere verleden is hij niet klaar. Hij is gefascineerd geraakt door de gewelddadige gebeurtenissen in Oekraïne. „Daar zijn duizenden massagraven.”

De expositie van Lindwer is de laatste in het Nationaal Holocaust Museum ‘in ontwikkeling’. Vanaf februari gaat het dicht voor een ingrijpende verbouwing. In het najaar van 2022 zal het vernieuwde museum open gaan.

Kogels, verraad en brieven. Kroniek van een Joodse familie, Nationaal Holocaust Museum, Plantage Middenlaan 27, Amsterdam. T/m 2 februari 2020.
Willy Lindwer: Wolf en Ryfka. Kroniek van een Joodse familie. Prometheus, 291 blz., € 24,99.