Helen Zille (in 2014, toen ze nog partijleider was) op een campagnebijeenkomst in Johannesburg, Zuid-Afrika. Foto Denzil Maregele/Gallo Images /Foto24

‘Deze kwestie in mijn partij gaat niet om ras’

Zuid-Afrika Door het vertrek van twee zwarte partijkopstukken ligt Helen Zille, bestuursvoorzitter van de Zuid-Afrikaanse oppositiepartij Democratische Alliantie, zwaar onder vuur. „Uit uw vragen blijkt dat u er niks van begrijpt.”

Helen Zille (68) leunt achterover in haar stoel, zo ver mogelijk van haar interviewer vandaan. Ze heeft haar harnas aangetrokken. Tijdens het 43 minuten durende gesprek zal ze meerdere malen met stemverheffing zeggen: „Nee, u begrijpt het niet. Uit uw vragen blijkt wel dat u er niks van begrijpt.”

De crisis waarin Zuid-Afrika’s grootste oppositiepartij, de Democratische Alliantie, is beland met het aftreden van de eerste en enige zwarte partijleider Mmusi Maimane heeft volgens Zille niets met ras te maken. Of met haar. Dat is wat de media er van maken.

Ze wordt wel de ‘IJzeren Dame van de Zuid-Afrikaanse politiek’ genoemd. Of: Godzilla. In haar bevlogen jonge jaren, als anti-apartheidsacitivist en verslaggever voor de Rand Daily Mail, legde ze de ware toedracht bloot van de dood van anti-apartheidsactivist Steve Biko. Doodgeslagen door de politie. Ze schopte het tot burgemeester van Kaapstad, en tweemaal tot premier van de West-Kaap. Ze leidde de Democratische Alliantie van 2007 tot 2015 en verdubbelde het aantal stemmen voor de partij. Tot ze plaats maakte voor de eerste zwarte leider:

Lees ook dit nieuwsbericht: Mmusi Maimane

Maimane is een groot politiek talent, die speecht als Obama en in 2016 de grootste overwinning voor de oppositie ooit binnenhaalde: het burgemeesterschap van de vier grootste steden.

Nooit eerder werd de oppermachtige regeringspartij ANC zo bedreigd. Voor het eerst sinds het einde van de apartheid, leek de oppositie in Zuid-Afrika niet langer alleen aantrekkelijk voor bozige witte kiezers, maar voor alle Zuid-Afrikanen.

Tot vorig weekend, toen Maimanes voorganger, Helen Zille, gekozen werd tot voorzitter van het federaal bestuur van de partij en de kranten schreven over een interne coup van de oude, conservatieve witte generatie binnen de partij - de generatie waar Hellen Zille nu het boegbeeld van is.

De zwarte burgemeester van Johannesburg, Herman Mashaba, trad prompt af.

Een dag later diende ook Mmusi Maimane zijn ontslag in met de dodelijke woorden dat „de Democratische Alliantie niet langer het voertuig is voor een verenigd Zuid-Afrika.” Achter zijn rug stond Helen Zille, met haar rug tegen de muur, haar ogen starend naar het tapijt.

Hoe gaat het met u?

„Het gaat prima met mij.”

Het zijn nogal ingrijpende weken geweest voor u…

„Hoezo?”

Van buitenaf lijkt het erop dat uw partij uit elkaar valt. Uw leider heeft zijn ontslag ingediend. De burgemeester van Johannesburg is afgetreden.

„Dus? Mensen nemen de hele tijd ontslag in de politiek. Toen David Cameron aftrad zeiden ze dat de Tories niet langer bestonden. We hebben in het verleden heel vaak leiders gehad die aftraden.”

Deze keer gaat het over de eerste zwarte leider van deze partij.

„Ik begrijp wat u bedoelt. Ras is een krachtig instrument. In een land als Zuid-Afrika zo krachtig als de zwaartekracht. Maar wat wij hebben geleerd is dat het ras van de leider de kiezer niet op andere gedachten brengt, en hem niet anders laat stemmen.”

Want dat bleek afgelopen mei uit de laatste verkiezingsuitslagen. Uw partij haalde onder Mmusi Maimane minder stemmen dan bij de vorige verkiezingen toen u nog partijleider was.

„Wat afgelopen week is gebeurd is geen symptoom van een crisis in de Democratische Alliantie. Het laat juist zien dat we bezig zijn de problemen op te lossen. Vele daarvan speelden onder het oppervlak.”

Wat zijn die problemen dan?

„Dat staat allemaal in het evaluatierapport van onze onderzoekscommissie. Wat het rapport zegt is dat ons grootste probleem ons leiderschap is. Uiteindelijk hebben zes mensen ontslag genomen, van wie vier witte mannen. Twee waren zwarte mannen. Maar natuurlijk zeggen de media: het is een rassenkwestie.”

Voor de eerste keer in de twintig jaar durende geschiedenis van de Democratische Alliantie had de partij een zwarte leider. In een land als Zuid-Afrika is dat toch geen detail?

„Ik zal u zeggen wat wij hebben geleerd. Het maakt veel meer verschil als je een goede leider hebt.”

Was hij dat dan niet?

„Lees dat rapport. Ik wil niet dat u een artikel schrijft met daarin: Zille zegt dit en Zille zegt dat. De hele verdomde wereld zegt al: Zille heeft hem verdreven.”

Wat doet het met u dat iedereen denkt dat de partij uit elkaar is gevallen omdat u voorzitter van het federaal bestuur werd?

„Ik neem het niet serieus. Want het is allemaal onzin.”

Wat is onzin? Dat de media hiervan een zwart-wit kwestie maken?

„Ze maken er niet alleen een zwart-wit issue van, ook een Helen Zille issue. Er is geen crisis, dit is de oplossing van die crisis. Er was een vacature voor het voorzitterschap van de federale raad en ik heb me kandidaat gesteld.”

U heeft een fantastische carrière achter de rug. U zou met pensioen kunnen gaan. Waarom bent u niet gewoon teruggetreden, om andere mensen een kans te geven?

„Omdat veel mensen in de partij vonden dat ik de beste persoon was om die problemen op te lossen.”

Maar kiezers willen zichzelf toch herkennen in politici? Waarom zou dat niet relevant zijn in dit land?

„Het is absoluut relevant. Kijk naar ons uitvoerend bestuur: 85 procent is (met stemverheffing) zwart. Kunt u alstublieft even naar onze provinciale leiders kijken? Acht van de negen leiders zijn zwart. Kijk naar onze burgemeesters: zeventig procent is zwart. ”

Voelt u zich verraden door Mmusi Maimane?

„Hij was niet eerlijk tegen mij.”

Dus u voelt zich verraden?

„Wilt u mij woorden in de mond leggen? Ik vind dat hij niet eerlijk was tegen mij. En dat is een groot probleem. We hebben die hele ochtend bij elkaar gezeten en ik had geen idee dat hij zou aftreden. En vervolgens krijg ik whatsapp berichten dat hij gaat aftreden. En zeggen de mensen dat het mijn schuld is.”

Heeft u spijt, dat u ja heeft gezegd tegen het voorzitterschap?

„O nee, ik denk dat ik nu meer nodig ben dan ooit.”

Echt?

„Natuurlijk. Denkt u dat ik verontwaardigd bent over wat er is gebeurd in de afgelopen weken? Waarom zou ik? Het bevestigt juist mijn missie. Ik laat me niet beïnvloeden door de linkse media. Dit laat juist zien dat wij de enige partij in Afrika zijn die verantwoording aflegt, onafhankelijk van ras.”

Heeft u overwogen te stoppen met Twitter? U kreeg veel kritiek op uw tweet waarin u zei dat we ook naar de positieve kanten van kolonialisme moeten kijken. Dat is toch een pijnlijk punt om te maken in dit land dat nog elke dag worstelt met de gevolgen van kolonialisme?

„Nelson Mandela heeft dat punt gemaakt. Het staat in onze schoolboeken.”

Het is anders als Mandela dat punt maakt.

„Onze grondwet zegt dat we allemaal gelijk zijn. Ik ging op bezoek in Singapore. Singapore heeft het beste armoedebestrijdingsprogramma in de wereld, vier decennia geleden waren ze straatarm. Ze waren gekoloniseerd door de Britten. Zimbabwe: eveneens gekoloniseerd door de Britten. Singapore zei dat ze moesten voortbouwen op wat kolonialisme ze had gegeven: investeren in onderwijs zodat iedereen een baan krijgt. In veertig jaar tijd kregen ze het voor elkaar. Terwijl in Zimbabwe veel meer mensen in armoede zijn vervallen. Hoe kan dat? Mag ik die vraag niet stellen omdat ik een Zuid-Afrikaan ben met een witte huid?”

Misschien moet u iets beter aanvoelen hoe dit klinkt voor de mensen die hebben geleden onder kolonialisme…

„Het kan me niet schelen wat de kiezers denken. Ze hoeven niet op me te stemmen. Ik ben geen politicus meer. Deze wereld wordt geregeerd door slachtofferschap en identiteitspolitiek. En dat gaat de democratie vernietigen. We moeten over de echte issues praten.”

Het kan u niet schelen of mensen voor de Democratische Alliantie kiezen?

„Dat wel. Maar ik vind het vooral belangrijk dat mensen voor de juiste waarden kiezen. Vrijheid van meningsuiting is een fundamenteel recht.”

Heeft u ergens spijt van?

„Wat een fout van me was…” – ze slikt woorden in – „was om u dit interview te geven.”