Jaap van Zweden tijdens een uitvoering van het New York Philharmonic in april dit jaar.

Foto Hiroyuki Ito/Getty Images

Jaap van Zweden: ‘Dit lichaam zal het dirigeren niet nog decennia volhouden’

Jaap van Zweden Liefde versus macht, die strijd laait op in Wagners Ring-cyclus. Jaap van Zweden dirigeert één deel van de vierdelige opera zaterdag in Amsterdam. Is hij in beeld om daar chef te worden? „Ik heb Nieuw-Amsterdam al.”

Het gekwelde lichaam kraakt en zucht. Gedurende een uur gesprek kneedt hij onophoudelijk zijn onderarmen. Zo’n halve eeuw eerst viool en dan dirigeren laat wonden na. „Ik heb niet het eeuwige leven”, grijnst Jaap van Zweden (58). De mobiele telefoon toont gruwelijke foto’s van zijn „beroepsprobleem’”, de overbelaste rechterschouder. Hij moet het lichaamsdeel dikwijls koelen en op een onbewaakt ogenblik afgelopen lente greep hij per vergissing naar droogijs. Het blok brandde in de huid een wond die oogt als een flinke rauwe biefstuk, waarop een grote bruingele blaar drijft.

Van Zweden dirigeerde gewoon door, totdat na een concert Hollywood-acteur Bradley Cooper hem kwam complimenteren en hem in zijn enthousiasme hard op de schouder sloeg. „De blaar spatte uit elkaar”, zegt Van Zweden. „Ik kon daarna een maand niet meer dirigeren. Twee weken bezocht ik elke dag een brandwondencentrum in New York.”

Het leverde een blijvend litteken op: de huid is er stug en hard gebleven. „Dit lichaam zal het dirigeren niet nog decennia volhouden. De laatste twintig jaar was een ratrace. Zo’n ongeluk dwingt me na te denken over de vraag wat ik verder nog wil in het leven. Ik was altijd onderweg. Maar waar naartoe? New York is de eerste plek die voelt als een bestemming. Daar begon ik als zestienjarig Amsterdams schoffie, alleen een weg zoekend door straten en avenues van de stad en door de gangen van The Juilliard School of Music. Misschien eindigt die reis ook in New York. Die gedachte spreekt me wel aan. Maar geen zorgen, ik ga eerst nog wat aardige dingen doen.”

Jaap van Zweden met het New York Philharmonic: Die Walküre.

Orkest van het jaar

Een daarvan is komend weekend Richard Wagners Die Walküre met het Radio Filharmonisch Orkest in de ZaterdagMatinee. Van Zweden deed de laatste jaren de hele Ring des Nibelungen met zijn „hongerige” Hong Kong Philharmonic, de mooie opnamen werden beloond door het gezaghebbende klassieke blad Gramophone: het gezelschap werd uitgeroepen tot Orchestra of the Year. „Dit orkest bestaat nog maar zo’n veertig jaar”, zegt Van Zweden. „Er bestaan geen vastgeroeste tradities, de musici zijn leergierig en plooibaar, ze hunkeren naar nieuwe ervaringen. En de Ring was daar één van.”

Lees ook: Twee prijzen voor Jaap van Zweden

Van Zweden bewaart nog een heldere herinnering aan zijn eerste Wagner. Niet zozeer door de muziek zelf overigens. „In de zomer van 1986 speelden we met het Koninklijk Concertgebouworkest Die Meistersinger von Nürnberg in het theater Carré. Op het toneel lag een echte grasmat, die tot een broedplek voor muggen uitgroeide. De orkestbak leek wel een jungle. Die beesten staken ons volledig lek. We kwamen elke avond bedekt met bulten thuis.”

Met het Radio Filharmonisch Orkest maakte Van Zweden gelauwerde opnamen van de Graal-opera’s Parsifal en Lohengrin. Wagners wereld bestaat uit mythen: Die Walküre legt de kern van de Ring-cyclus het helderst bloot: wie liefde heeft, bezit geen macht - en andersom. „Maar wie de ware liefde bezit, wint tenslotte”, vindt Van Zweden. „Want die liefde is blijvend, en alle macht tijdelijk. De ring waarmee je over het universum kan heersen, blijkt een valstrik. Goud en macht geven geen vrijheid, maar ketenen mensen. Het is net suiker: hoe meer je ervan eet, hoe slechter het voor je is, maar hoe groter het verlangen ernaar wordt. Het is één grote illusie. De machinaties en het verraad uit Wagners Ring zien we elke dag ons heen. Het verhaal vormt een Bijbel, die je kunt blijven lezen en luisteren, omdat je dezelfde gebeurtenis op duizend-en-één manieren kunt uitleggen.”

Een paar maanden geleden kreeg Van Zweden de uitnodiging om de volledige Ring te dirigeren in het Wagner-walhalla Bayreuth, „maar dat kon ik niet rijmen met mijn zomerse verplichtingen in New York. You win some, you lose some.” Bij het Amerikaanse orkest kreeg de eigentijdse muziek hem in de greep. „Zonder nieuwe stukken is de klassieke wereld ten dode opgeschreven, dan zijn we gedoemd onszelf te herhalen. Dit jaar vieren de VS het eeuwfeest van het negentiende amendement, het vrouwenkiesrecht. Daarom hebben we wereldwijd negentien componistes gevraagd iets voor ons te schrijven. Zij werpen hun muzikale licht over maatschappelijke ontwikkelingen.”

Lees ook de recensie: Van Zweden serveert met KCO subtiele staalkaart van kleuren

Klassieke muziek als flatgebouw

De oude meesters hoeven er niet onder te lijden, gelooft Van Zweden. „In mijn ogen lijkt de klassieke muziek op een flatgebouw, met componisten als Bach en Telemann op de begane grond. Hogere verdiepingen kunnen niet bestaan zonder dat fundament. Bachs Matthäus-Passion dirigeren, maakt mijn vertolkingen van moderne werken beter. En andersom. Het betreft een soortgelijk dna - dezelfde inspiratiebron. Ik geloof niet in eenkennigheid. Voordat je specialist wordt in een ziekenhuis, ben jij algemeen arts. Zo werkt het in de muziek ook.”

En dan is er nog het geplaagde Koninklijk Concertgebouworkest, dat een nieuwe chef zoekt na het tumultueuze #metoo-vertrek van Daniele Gatti. Zijn naam staat op menige lijst van favorieten, weet Van Zweden. „Of ik in beeld ben? Nee. Het orkest maakt nu een hele moeilijke periode door. Ik voel geen behoefte me te branden aan die verwikkelingen. Ik wens het Concertgebouworkest uiteraard het allerbeste. Het leven leerde me niet te focussen op wat ik mis – dan blijf je bezig – maar te koesteren wat ik heb. En ik heb nu Nieuw-Amsterdam.”

Wagner’s Die Walküre, door het Radio Filharmonisch Orkest onder leiding van Jaap van Zweden: zaterdag 2/11, Concertgebouw in Amsterdam. Het concert wordt tussen 14:00 en 21:30uur uitgezonden bij Radio 4.