Staan we aan het begin van een space race?

Strijd in de ruimte Een volgende oorlog op aarde zou in de ruimte kunnen beginnen. De vrede in de ruimte is wankel. De NAVO roept de ruimte in december officieel uit tot nieuw strategisch domein.

De lancering eerder dit jaar in Sriharikota van een Indiase raket met een militaire Emisat-satelliet.
De lancering eerder dit jaar in Sriharikota van een Indiase raket met een militaire Emisat-satelliet. Foto ISRO

De adelaar heeft zijn vleugels soeverein uitgespreid over de planeet Aarde. Onder de gevorkte staart tekenen zich de vliegbanen van een kunstmaan af. Het logo van de nieuwe US Space Force Command geeft weer wat Donald Trumps visie is voor de Amerikaanse strijdkrachten: „dominantie” in de ruimte.

En het zijn niet alleen de Verenigde Staten. De Franse president Emmanuel Macron heeft plannen en een budget voor de „bescherming van Franse belangen” buiten de dampkring en ook het Verenigd Koninkrijk doet onderzoek. Gezien de interesse van de drie grote lidstaten kon de rest van de NAVO niet achterblijven: in december, tijdens een jaarlijks overleg, zal het bondgenootschap de ruimte officieel uitroepen tot nieuw strategisch domein. Ook in Rusland, China en India hebben de strijdkrachten speciale programma’s opgezet.

Analisten zien het nieuwe strategische domein vooralsnog niet als een potentieel slagveld. Dus geen intergalactische loopgraven of op elkaar inbeukende ruimteschepen. Offensieve acties zijn niet waarschijnlijk, zeggen zij. Niet omdat die technisch onmogelijk zouden zijn, vooral om principiële redenen.

Ruimtepuin

Het Ruimteverdrag (uit 1967) verbiedt de plaatsing van nucleaire wapens in de ruimte. „We hebben nog geen indicaties gezien dat landen van plan zijn die afspraken te schenden”, zegt TNO-directeur Informatie & Sensor Systemen Kemo Agovic. En het neerhalen van elkaars satellieten geldt als een casus belli op de grond, zo laat Alexandra Stickings van de Britse denktank RUSI per mail weten – ook al komen er geen mensen bij om. „Zulke kinetische aanvallen zouden net zo aanstootgevend zijn als een aanval elders.” En er is nog een probleem: ruimtepuin. De scherven van kapotgeschoten doelwitten zouden in een baan om de aarde blijven vliegen, met mogelijk meer ongelukken of botsingen tot gevolg.

Lees ook: NASA stelt ruimtestation open voor commercieel gebruik

Maar de vrede in de ruimte is wankel.

„We hebben nu te maken met meer spelers en een meer onzekere wedloop. De concurrentie wordt groter”, zo laat Stickings weten. Was het in de Koude Oorlog nog de sport om überhaupt de ruimte te bereiken, nu gaat het erom wat de staten er willen doen.

Niet alleen overheden of wetenschappelijke instanties zijn er actief, ook commerciële partijen zoals de bedrijven Virgin Galactic en SpaceX, die in hun eigen race verwikkeld zijn, over ruimtetoerisme. Er is een uitgebreide ‘ruimte-infrastructuur’ ontstaan, zo legt Michel Keuning van het Nederlands Lucht- en Ruimtevaartcentrum uit: „Satellieten verwerken bijvoorbeeld data voor de landbouw, klimaatmetingen, tijdsbepalingen, navigatie. Als morgen onze satellieten uitvallen, heeft dat desastreuze gevolgen voor de verschillende sectoren.”

De lancering van een Indiase raket met een militaire Emisat-satelliet. Foto ISRO

Ruimte is voor iedereen

Ook militairen zijn afhankelijk van satellieten: voor spionage bijvoorbeeld. „De informatie waarover je beschikt, bepaalt welke militaire stappen je onderneemt. Wie meer weet over de vijand, kan daarvan profiteren”, stelt Keuning. Ook bij de uitvoering van militaire operaties wordt gebruikgemaakt van satellieten. Gps, het inmiddels breed bekende navigatiesysteem, werd in eerste instantie ontwikkeld door de Amerikaanse strijdkrachten voor de precieze navigatie van nucleaire onderzeeboten.

Volgens internationale afspraken is de ruimte een ‘onverdeeld’ gebied dat vrij toegankelijk is voor iedereen. Een plek dus waar satellieten vrij kunnen rondwaren zonder dat daarbij nationale grenzen worden overschreden: de grenzen luchtruim gelden niet in de ruimte. „Je kunt met een satelliet dus makkelijk bij de buren kijken. Of de vijand”, zegt Keuning.

We hebben nu te maken met meer spelers en een meer onzekere wedloop. De concurrentie wordt groter

Alexandra Stickings van de Britse denktank RUSI

De ruimte, met andere woorden, is in zekere zin al gemilitariseerd. En dat proces zal in een hogere versnelling komen nu, militairen de ogen ten hemel slaan. Satellieten moeten beter worden beschermd om de zaken op Aarde naar behoren te laten verlopen. En satellieten kunnen ook satellieten van andere landen ontregelen, als onderdeel van een informatie-oorlog, voorziet Agovic. „Als communicatie voor het leger zo belangrijk is, kun je de vijand veel schade toebrengen door die telecommunicatie te beïnvloeden, of te voorkomen dat informatie wordt teruggestuurd.”

Zondag 27 oktober landde op het Kennedy Space Center in Florida, het ruimtevliegtuigje X-37B, na een recordmissie van twee jaar. De X-37B is een door Boeing ontwikkeld onbemand militair ruimtevliegtuig dat toekomstige ruimtevaarttechnologie test. U.S. Air Force via AP

De VS lopen voorop

De ontwikkelingen over en weer zorgen voor groeiende instabiliteit tussen de landen, voorziet Stickings. Sabotage van andersmans satellieten kunnen leiden tot represailles op aarde. Zo begint een volgend conflict mogelijk toch in de ruimte.

In de nieuwe commandostructuur van het Amerikaanse leger wordt de bescherming van satellieten een aparte operatie. Daarmee lopen de VS nog steeds voorop, stelt Stickings: „Amerikaanse satellieten zijn er het meest en ze zijn het betrouwbaarst. In die zin zijn de VS al ‘dominant’, zoals Trump wil.”

De VS zijn overtuigd van de aanpak, en lichtten die op 14 oktober nog een keer toe voor de NAVO-bondgenoten. Veel Europese (militaire) communicatiesystemen, ook Nederlandse, zijn afhankelijk van de Amerikaanse satellieten. De opbouw van een ruimte-infrastructuur is een lang proces, zoals ook de ontwikkeling van het Europese gps-systeem Galileo bewees. Binnen de NAVO lopen de ontwikkelingen van de lidstaten uiteen. Er liggen geen plannen voor een gezamenlijk beheerde ruimte-infrastructuur. De ruimte uitroepen tot nieuw domein moet in ieder geval de politieke intenties gelijktrekken.

In juni van dit jaar stemden de NAVO-ministers van Defensie wel in met het eerste gezamenlijke beleid voor de ruimte. Waakzaamheid is het devies, volgens generaal Scott Kindsvater, vice-voorzitter van het militair comité van het bondgenootschap. De NAVO „erkent dat de ruimte onderdeel is van ons dagelijks leven en hoewel in het domein vreedzame doeleinden kunnen worden ontplooid, kan het ook worden ingezet voor agressie”.

Correctie (30 oktober 2019): eerder stond de naam van TNO-directeur Informatie & Sensor Systemen Kemo Agovic geschreven als Kem Agovic en werd hij aangeduid als onderzoeker, dit is gecorrigeerd.