De frontlinie tegen klimaatverandering ligt in de hooglanden van het Maugebergte

Klimaatverandering in Kenia De grootste verandering in het landschap van Kenia is het verdwijnen van bomen. De kleine boeren die in het Maugebergte door politici zijn neergezet, worden weggestuurd. „De regering heeft ons belazerd.”

Toeristen staan op de uitkijk bij de door de aanwezigheid van krokodillen gevaarlijke oversteek van gnoes door de Mara-rivier in het Keniaanse wildreservaat Maasai Mara.
Toeristen staan op de uitkijk bij de door de aanwezigheid van krokodillen gevaarlijke oversteek van gnoes door de Mara-rivier in het Keniaanse wildreservaat Maasai Mara. Foto Wolfgang Kähler/LightRocket via Getty Images

Er hangt geweld in de ijle lucht op de top van het Maugebergte. Met grimmige blikken staan bewoners van de kleine nederzetting voor gesloten winkels. Ze willen niet praten. Tot een jongere bewoner agressief zegt: „Werkt u voor het bosdepartement? Flikker dan op!” Daarna neemt de dorpsoudste Rinan Tonui het woord. „Die boswachters steken onze huizen in brand en verjagen ons uit ons woongebied”, zegt hij boos.

Kenia wordt kaal, daar zijn deze mensen de dupe van. De grootste verandering in het landschap de afgelopen halve eeuw is het verdwijnen van bomen. Waar vroeger bomen stonden, op bergen en vlaktes, ploeteren nu boeren op akkers. Waar vroeger nomaden over verlaten boomsavannes trokken met hun vee, verdringen ze zich nu rond de schaarse waterplaatsen. Ze moeten steeds verder om gras te vinden. De oorzaak is klimaatverandering door mensenhanden.

De frontlinie tegen die grote klimaatverandering ligt in de hooglanden van het Maugebergte.

In de afgelopen twintig jaar werd een kwart van het 400.000 hectare grote woud op de Mau gekapt ten behoeve van rijke politici die hier theeplantages opzetten. Die politici namen hun stamgenoten mee, kleine boeren die rondom de landerijen hun eigen akkers bouwden. Op deze manier werd in een beschermd natuurgebied jarenlang land gestolen. Het is de grootste landroof geweest sinds Kenia in 1963 onafhankelijk werd. Het kappen van de bomen hier heeft gigantische milieu-schade aangericht. Nu worden die kleine boeren allemaal weggestuurd. De regering van president Uhuru Kenyatta heeft de afgelopen maanden 60.000 kleine boeren laten weten dat ze het gebergte moeten verlaten – indien nodig met geweld. Deze woensdag is de deadline.

Lees ook: De strijd om elke druppel

De eerste druppels van de Mara-rivier vallen in de wouden op het Maugebergte. Die rivier slinkt steeds meer en het effect is, een paar honderd kilometer stroomafwaarts, duidelijk te zien. Op de vlaktes, in de hete lucht, klinkt het geluid van proestende nijlpaarden in de Mara. Hier voltrekt zich jaarlijks een van de wonderen van de natuur. Twee miljoen gnoes en zebra’s zwermen op hun jaarlijkse migratie vanuit het zuiden in buurland Tanzania uit over de grassavanne in Kenia en bereiken de Mara. Die rivier moeten ze vervolgens oversteken. Als in een massapsychose springen ze in het water met krokodillen, die honderden aan flarden scheuren. Voor dit beestenspektakel stromen duizenden toeristen uit heel de wereld rond augustus naar het Keniaanse wildreservaat Maasai Mara. Maar deze natuurlijke massaslachting loopt nu gevaar, evenals het unieke natuurreservaat van 1.500 vierkante kilometer vol met wilde dieren.

Het Maugebergte en de rivier de Mara

De oorzaak is de vernietiging van de natuur hogerop in het Maugebergte.

Aan de top van het Maugebergte ruist het water dat aan de rechterkant uit de donkergroene broccoli van het woud stroomt, links liggen de heuvels waarop mensen gewassen verbouwen. Koeien, kippen en ezels laten van zich horen. Dorpsoudste Rinan Tonui zwaait met het eigendomsbewijs van zijn akker en wijst naar de zwaarbewapende leden van het Bosdepartement die in het schoolgebouwtje hun hoofdkwartier vestigden. Omstanders joelen. „Waarom verjagen ze onze kinderen uit de school en ons uit onze huizen en van onze akkers? De regering heeft ons belazerd, want ze gaf ons zelf jaren geleden de eigendomsbewijzen.”

Scheur in het continent

De Maubergketen is de zuidwestelijke muur van de Rift Valley, een diepe scheur in het continent van noord naar zuid. Het gebergte vormt het grootste waterreservoir van het land en heeft het grootste woud. Het ecosysteem werkt er als volgt: door de hete lucht boven het Victoriameer ontstaat vochtige lucht. Boven het woud ontwikkelen zich vervolgens wolken die zich openen. Als een spons nemen de wouden het water op en laten het gestaag naar beneden vloeien. Zijn de bomen verdwenen, dan openen de wolken niet meer en als ze dat wel doen, stroomt het water gewelddadig naar beneden over de kale aarde.

Neem Narok, halverwege stroomafwaarts naar het wildreservaat. Als na een stevige bui het water van het gebergte naar beneden raast, onbelemmerd door bomen, verandert het stadje in een meer.

Narok is de hoofdstad van de gelijknamige deelstaat, door het toerisme de rijkste deelstaat van het land. „Er stromen twaalf rivieren uit de Mau”, legt de waterdeskundige Cornell Omondi in Narok uit. „Deze stromen alle windrichtingen uit en monden uit in vijf meren, waaronder het Victoriameer, waar de Nijl ontspringt. Ze bevloeien de Maasai Mara en de wildparken Nakuru en Serengeti in Tanzania. Ook liggen er veel plantages op de hellingen, waar nu al bepaalde theesoorten niet meer willen groeien. Ten minste vijf miljoen inwoners in Oost-Afrika zijn afhankelijk van de in het Maugebergte ontspringende rivieren.”

Landjepik in het Maugebergte is vermoedelijk het grootste corruptieschandaal van Kenia sinds de onafhankelijkheid in 1963. Land is in Kenia een middel voor politieke patronage. In 1895 was 30 procent van het land bedekt met bos, begin deze eeuw was dat nog slechts twee procent.

In de koloniale tijd bezaten blanken de 20 procent vruchtbaarste grond. Beloftes bij de onafhankelijkheid in 1963 voor een eerlijke landverdeling werden de grond in geboord door landjepik van politici, eerst aangevoerd door president Jomo Kenyatta (1963-1978), daarna door Daniel arap Moi. Ze gaven akkers weg aan hun medestanders en stamgenoten.

Maugebergte werd een marktplaats ten koste van miljoenen mensen en dieren

Jaarlijks groeit de bevolking in Kenia met 1 miljoen mensen. Het land telt nu 50 miljoen inwoners en de landbouwgrond is op. Inhalige politici wijken uit naar de laatste wouden.

„De invloedrijkste medewerkers van Moi eigenden zich grote lappen grond toe in het Maugebergte”, zegt Omondi. „Om zich in te dekken tegen deze diefstal gaven ze aan hun arme stamleden kleine stukjes akker en verstrekten ze hun vervalste eigendomsbewijzen.”

Het Maugebergte werd een openbare marktplaats voor politieke en commerciële belangen, ten koste van miljoenen mensen en dieren. Het wildreservaat de Maasai Mara, waar paus Johannes Paulus II in 1985 een jonge neushoorn zegende, loopt ernstig gevaar.

Paul Laerat is er chauffeur voor toeristen. „Soms staan bij de rivier wel vijfhonderd toeristen te wachten tot de gnoes de oversteek wagen”, vertelt hij met een blik op luierende nijlpaarden en krokodillen. Op de achtergrond schuift over de golvende vlaktes een kudde olifanten in beeld, op een bollend heuveltje spiedt een leeuwin naar een prooi. „Vorig jaar kwamen de toeristen voor niets, want bij lage waterstand kunnen de wilde beesten de krokodillen zien en steken ze niet over. Ook regent het steeds minder en dan komen de gnoes helemaal niet meer uit Tanzania omdat er geen vers gras in Kenia groeit.”

Rivier van geluk

Daniel ole Muli is een Maasai, en woont rond de Maasai Mara. Hij grijpt in afgrijzen naar zijn hoofd als hij de verschillen met vroeger uitlegt. „Er groeide overal gras en er doolden veel meer wilde dieren rond. Tot twintig jaar geleden moest je tot aan je schouders door de Mara waden. Nooit droogde de rivier op. Maar vorig jaar, evenals vorige maand, was er niet meer dan een stroompje.”

De Maasai noemen de rivier ook wel Enkipai, de rivier van geluk. Als krijger trok Daniel vroeger elk jaar het Maugebergte in, naar deze plaats ‘waar het nooit opdroogt’. „Wie zich waagde in het moeras in de Mau waar de rivier ontstaat, werd er met zijn vee door de grond opgeslokt”, vertelt hij. „De rivieren willen niet meer stromen zoals vroeger”, lamenteert hij. „Als mensen leven zonder de natuur te beschermen, gaan we allen ten onder.”