Hoe Aretha Franklin de geest kreeg

Film De muziekfilm ‘Amazing Grace’ met Aretha Franklin liet bijna vijftig jaar op zich wachten. Onder andere doordat de jonge regisseur compleet onervaren was.

Aretha Franklin achter de piano.
Aretha Franklin achter de piano.

Aan het rijtje van klassieke concertfilms kan Amazing Grace worden toegevoegd: de registratie van twee optredens van zangeres Aretha Franklin in de Afro-Amerikaanse New Temple Missionary Baptist Church in de wijk Watts van Los Angeles. De opnamen die plaatsvonden in januari 1972 resulteerden in Franlinks fameuze gospelalbum Amazing Grace; met meer dan twee miljoen exemplaren zowel Franklins bestverkochte plaat als het succesvolste gospelalbum ooit. Maar de film liet bijna vijftig jaar op zich wachten.

De ingehuurde jonge regisseur Sydney Pollack had geen enkele ervaring met het maken van muziekfilms. Hij vergat de clapperboards mee te nemen, die noodzakelijk zijn om beeld en geluid later te synchroniseren. Pas decennia later werd dat alsnog mogelijk dankzij nieuwe digitale technologie en het monnikenwerk van producent Alan Elliott.

Daarna doemde het volgende obstakel op. Aretha Franklin keerde zich om niet helemaal opgehelderde redenen tegen het alsnog uitbrengen van de film. Pas na haar overlijden, in augustus vorig jaar, kreeg Elliott van haar nabestaanden het groene licht voor de film.

Nu is Amazing Grace er en de film is een revelatie. Maar is het eigenlijk wel een concertfilm? Dominee James Cleveland – een legende in de gospelwereld – had de muzikale leiding op beide avonden. Bij aanvang houdt hij het publiek voor vooral niet te vergeten dat ze een religieuze dienst bijwonen. Cleveland nodigt alle bezoekers uit om zich te laten horen en te participeren als ze ‘de geest’ krijgen. Maar wel met inachtneming van het gepaste decorum.

De muziek vormt niet de omlijsting van een kerkdienst; de muziek is de kerkdienst zelf. Aretha Franklin neemt voor enkele nummers plaats achter de piano, maar ze zingt vooral vanachter de kansel.

Spreken, grommen en zingen

Voor Franklin waren de twee optredens een terugkeer naar haar jeugd. Ze was de dochter van dominee C.L. Franklin; een vertrouweling van Martin Luther King die vanuit Detroit een vooraanstaande rol speelde in de burgerrechtenbeweging. Zijn vurige preken waren in de jaren vijftig zo geliefd dat het label Chess ze uitbracht op 78-toerenplaten. Aretha’s stijl als gospelzangeres ligt dicht bij de spreekstijl van haar vader. Hij sprak, gromde, bulderde en zong tijdens preken om zijn boodschap over te brengen.

In de kerk was ook de zangcarrière van Aretha begonnen. Als tienjarig meisje trad ze voor het eerst op als solist. Kort daarop ging ze met haar vader op reis door het land in het zogeheten ‘gospel circuit’. De dominee groeide daarmee uit tot een landelijk bekende grootheid. Op haar eerste opnamen in 1956 is Aretha te horen in kerkmuziek in haar vaders New Bethel Baptist Church. Als veertienjarig meisje zingt ze al opmerkelijk doorleefd en serieus.

Franklins roem kwam als soulzangeres met grote hits als ‘Respect’ en ‘Think’ op Atlantic Records van platenbaas Jerry Wexler. Maar Franklin groeide niet op met een diepe en onoverbrugbare kloof tussen religieuze en seculiere muziek. Opmerkelijk voor zijn tijd: C.L. Franklin had evenveel respect en liefde voor spirituals en gospels als voor de blues en jazz. Volgens conservatieve kerkgangers was dat ‘de muziek van de duivel’. „Alle goede muziek komt van God”, meende Franklin, die wel ‘the jazz preacher’ werd genoemd. Grootheden als Duke Ellington, Art Tatum en B.B. King kwamen bij de Franklins over de vloer. De dominee maakte zijn dochter soms ’s nachts wakker om op feestjes piano te spelen en te zingen voor zijn gasten.

Kruispunt van zwarte kerkmuziek

Al die elementen komen samen in Amazing Grace. Natuurlijk draaide alles om de ster en haar machtige instrument; Franklin was begin jaren zeventig op het toppunt van haar vermogens en van haar roem. Maar hetzelfde geldt voor dominee James Cleveland, die een revolutie had ontketend in de gospelwereld door te gaan werken met grotere, veel beter getrainde koren en met eigentijds repertoire.

Koorleider Alexander Hamilton dirigeerde virtuoos het Southern California Community Choir. Hij was ook verantwoordelijk voor de ingenieuze arrangementen. Franklin had de vaste ritmesectie van haar seculiere werk meegenomen met drummer Bernard Purdie, bassist Chuck Rainey en gitarist Cornell Dupree; naar verluidt vooral op aandringen van de zelfverklaarde ‘atheïstische jood’ Wexler. De fantastische jonge organist Kenneth Luper was dan weer een protegé van Cleveland.

Zelden is het hoogtepunt van een grote ster zo ingebed in het beste van een hele gemeenschap. Amazing Grace ontstond op een kruispunt van de zwarte kerkmuziek. De muziek wijst terug naar wereld waarin Franklin opgroeide, maar ook vooruit naar de toekomst van gospel. Franklin combineerde traditioneel repertoire met nieuw materiaal, zoals ‘Wholy Holy’ van Marvin Gayes pas verschenen album What’s Going On. Hoogtepunt van de eerste avond is haar bijna 11 minuten durende versie van ‘Amazing Grace’ waarin ze slechts twee coupletten voorbij laat komen; ‘Never Grow Old’ is het hoogtepunt van de tweede avond.

Een muziekfilm kan natuurlijk alleen zo goed zijn als de muziek. Maar de muziek alleen is niet genoeg voor een gedenkwaardige film. Cruciaal is dat een film ook de spanning, de opwinding en het eenmalige van een live-concert weet over te brengen. Alan Elliott is daar met het materiaal van Pollack wonderwel in geslaagd.

Lees hier de recensie van ‘Amazing Grace’

Elliott laat beelden zien van de repetities en neemt zelfs tijd voor enkele technische problemen die eerst moeten worden opgelost. Daarvoor was hij bereid om een deel van de muziek te laten sneuvelen; de ‘Complete Recordings’ van Amazing Grace – in 1999 uitgebracht op twee cd’s – beslaan zo’n 2,5 uur. Maar door te laten zien hoe de muziek ontstaat groeit bij de kijker het besef getuige te zijn van een unieke gebeurtenis.

Aretha’s vader, inmiddels op leeftijd, zit tijdens de tweede avond op de eerste rij. Hij was in gezelschap van zijn vriendin Clara Ward, die zelf een fameus gospelzangeres was. C.L. Franklin richt ook enkele woorden tot het publiek. Hij wil vooral het misverstand wegnemen dat zijn dochter op die gedenkwaardige avonden in januari 1972 zou zijn ‘teruggekeerd’ naar de kerk. „De waarheid is dat ze nooit weg is geweest.”

Amen.