Ongewenst gedrag bij ProDemos te laat gezien, organisatie schiet structureel tekort

Begin dit jaar werd een leidinggevende ontslagen wegens klachten over seksueel grensoverschrijdend gedrag. De onderzoekscommissie uit nu harde kritiek op ProDemos.

De vestiging van ProDemos in Den Haag
De vestiging van ProDemos in Den Haag Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

ProDemos, het Haagse ‘Huis voor democratie en rechtsstaat’, heeft de signalen van ongewenst en seksueel grensoverschrijdend gedrag van een leidinggevende te laat gesignaleerd. De organisatie, die onder andere rondleidingen over het Binnenhof organiseert, schiet structureel tekort, concludeert de commissie Onderzoek ProDemos onder leiding van Tjibbe Joustra maandag. De ondernemingsraad van ProDemos heeft, in reactie op het rapport, maandagmiddag een speciale vergadering ingelast.

Structurele problemen zorgen er volgens Joustra voor dat ongewenste omgangsvormen niet worden gecorrigeerd:

„ProDemos heeft [...] de opdracht de democratische waarden uit te dragen en werkt met haar rondleidingen [...] in het hart van de parlementaire democratie. Dan geldt eens te meer: breng in praktijk wat je preekt. Maar gaandeweg ons onderzoek bleek dat er sprake is van een structureel probleem binnen de organisatie, waardoor ongewenste omgangsvormen ongecorrigeerd blijven.”

De organisatie is de afgelopen jaren flink gegroeid maar de bedrijfsvoering is niet verder geprofessionaliseerd, stelt het rapport. Het personeelsbeleid en beleid rond integriteit zijn niet op orde. Ook zijn de grenzen tussen het professionele en persoonlijke niet duidelijk en is er weinig ruimte voor kritiek en reflectie.

Hard gedrag en intolerante grappen

Joustra concludeert dat het interne onderzoek dat ProDemos naar de kwestie deed „niet deugdelijk is uitgevoerd”. De directeur is te nauw betrokken geweest bij dat onderzoek. Dat is ten koste gegaan van „de onafhankelijke oordeelsvorming die van de werkgever verwacht mag worden”. Directeur Habben Jansen heeft zich laten leiden door imagoschade. De angst daarvoor was zo groot dat geen sprake meer was van een zorgvuldige procedure. „Het onderzoek was niet gericht op waarheidsvinding maar bedoeld om te komen tot ontslag”.

Joustra concludeert ook dat de organisatie niet openstaat voor tegenspraak, reflectie of feedback. „Er is in de praktijk geen sprake van een open en veilige meldcultuur”. Dat komt volgens hem omdat de interne organisatie niet op orde is. De afdeling personeelszaken is zo onderbezet, dat er van goed personeelsbeleid geen sprake is.

De commissie laakt ook de werkcultuur „waarin verbale diskwalificaties van anderen op het gebied van religie, seksuele en politieke voorkeur niet worden gecorrigeerd”. De directie en het managementteam hebben daar te weinig tegen opgetreden. Medewerkers geven aan dat ze weinig ruimte zien om klachten te uiten. Ook is er weinig vertrouwen in dat iets met klachten gebeurt.

Minister wil verbeterplan

Niet alleen de directie en het managementteam moeten het ontgelden, ook de Raad van Toezicht onder leiding van Ed Nijpels. Die is vooral gefocust op de strategie en de groei, niet op de interne gang van zaken. Joustra verwijt de Raad ook te snel te hebben geconcludeerd dat de directeur adequaat handelde in de kwestie met de oud-werknemer „op basis van summiere informatie”.

Ook hadden het ministerie van Binnenlandse Zaken en de Tweede Kamer eerder moeten worden geïnformeerd, aldus Joustra. De commissie adviseert om de doelstelling uit het Regeerakkoord om de bezoekersaantallen te verdubbelen niet te realiseren, voordat „personeelsbeleid, integriteitsbeleid, kwaliteitsbewaking, controle en verantwoording worden geprofessionaliseerd.”

In een reactie op het rapport schrijft minister Kajsa Ollongren (D66, Binnenlandse Zaken) in een brief aan de Tweede Kamer „op de kortst mogelijke termijn” in gesprek te willen gaan met de Raad van Toezicht. Ollongren wil uiterlijk april volgend jaar een „integraal verbeterplan” van hen ontvangen. Het parlement moet daarbij worden betrokken.

De voortgang van het verbeterplan moet vervolgens ook extern gemonitord worden en tweejaarlijks worden besproken met de minister. Daarnaast moeten de directie en de Raad van Toezicht voor het eind van komende maand „betekenisvolle stappen zetten om de integriteit en een veilige werkomgeving voor de medewerkers aantoonbaar te verbeteren”.

Seksueel grensoverschrijdend gedrag

Eind april werd bekend dat de betrokken leidinggevende ontslagen was wegens klachten over seksueel grensoverschrijdend gedrag. De man zou misbruik hebben gemaakt van zijn positie en seks hebben afgedwongen bij mannelijke begeleiders en rondleiders. Het zou gaan om studenten of net afgestudeerden, de jongsten zouden rond de twintig jaar oud zijn geweest.

De eerste klachten kwamen in februari binnen, waarna de man werd geschorst. Op verzoek van Tweede Kamervoorzitter Khadija Arib en minister Ollongren werd een extern onderzoek ingesteld onder leiding van Tjibbe Joustra. ProDemos deed in april aangifte tegen de man.

Sinds september neemt waarnemend directeur Reinier ter Kuile de honneurs bij ProDemos waar. Directeur Eddy Habben Jansen is ziek thuis, na een ernstig fietsongeluk.

ProDemos maakt de Stemwijzer en organiseert onder andere rondleidingen over het Binnenhof voor scholieren en toeristen. In 2018 ontving de organisatie 4,4 miljoen euro subsidie van het ministerie van Binnenlandse Zaken en 1,9 miljoen euro subsidie van de Tweede Kamer. Vorig jaar namen 251.616 mensen deel aan de programma’s. ProDemos heeft 88 mensen in dienst en er werken 111 oproepkrachten, onder wie veel studenten.

Lees ook: Leidinggevende ProDemos ontslagen na klachten over misbruik