Komt er wel een nieuwe kalief na de dood van Al-Baghdadi?

De dood van Abu Bakr al-Baghdadi. Nu Baghdadi dood is rijzen er vragen over zijn opvolging. Wat kunnen we de komende tijd verwachten van IS en de banden met Al-Qaida?

Mannen van wie het vermoeden is dat ze bij Islamitische Staat horen, zitten op de vloer van een gevangenis in de stad Hasaka in Noordoost-Syrië op 26 oktober.
Mannen van wie het vermoeden is dat ze bij Islamitische Staat horen, zitten op de vloer van een gevangenis in de stad Hasaka in Noordoost-Syrië op 26 oktober. Foto Fadel Senna/AFP

De dood van een leider hoeft niet het einde van een groepering te betekenen. Al-Qaida is vandaag veel sterker dan op het moment van de dood van Osama bin Laden in 2011. Abu Bakr al-Baghdadi, werd leider van Islamitische Staat in Irak (ISI, toen nog onder Al-Qaida) in 2010 op een moment dat die groepering bijna geëlimineerd was. Vier jaar later controleerde IS grote delen van Syrië en Irak met een bevolking van zo’n 10 miljoen.

1 Wie kan Baghdadi opvolgen?

De Amerikanen lijken reeds nagedacht te hebben over de mogelijke opvolger van Baghdadi. Want bijna gelijktijdig met de inval tegen Baghdadi werd elders in Syrië Abu Hussan al-Muhajir gedood door een Amerikaanse luchtaanval. Al-Muhajir was de ‘woordvoerder’ van IS en is vaak genoemd als een mogelijke opvolger van Baghdadi. Een andere naam die circuleert is die van Abdullah Qardash. Over Qardash is weinig bekend, behalve dat hij officier was in het leger van Saddam Hussein.

Baghdadi werd zelf leider bij stemming, maar dat was nog onder Al-Qaida.

Lees ook: Wie was de geheimzinnige leider van Islamitische Staat die zelden in het openbaar werd gezien?

Over hoe de opvolging bij IS geregeld wordt, is weinig bekend. De situatie is gecompliceerder, omdat Baghdadi zichzelf heeft uitgeroepen tot kalief. Hoewel de meeste moslims die claim nooit hebben aanvaard, zijn er wel degelijk een paar vereisten om kalief te worden. Zo moet men afstamming van de profeet Mohammed kunnen aantonen en voldoende erudiet zijn in de leer van de islam. Baghdadi beantwoordde aan die vereisten.

Het is ook mogelijk dat er helemaal geen nieuwe kalief komt, omdat er momenteel geen Islamitische Staat meer is om over te regeren. De opvolger van Baghdadi zal dan in de eerste plaats een strateeg zijn die IS bestuurt als een ondergrondse terreurbeweging, eerder dan als een staat.

Een paramilitair van de Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF) houdt op 26 oktober in een gevangenis in Hasaka in Syrië camerabeelden in de gaten van cellen vol gedetineerde mannen die ervan worden verdacht dat ze actief waren bij Islamitische Staat (IS). Foto Fadel Senna/ AFP

2 Wat weten we over de activiteiten van IS sinds de militaire nederlaag?

Volgens sommige experts is IS al sinds 2017 de transitie aan het maken naar een ondergrondse beweging. Op verschillende plaatsen in Irak en Syrië heeft IS strijders laten vertrekken in plaats van ze tot de dood te laten vechten. Zij hebben zich onder vluchtelingen gemengd, of zijn ondergedoken in steden en dorpen. Een rapport van het Institute for the Study of War in Washington identificeert elf plaatsen in Irak waar IS zich aan het hergroeperen is.

Het rapport merkt ook op dat IS, zelfs na zijn militaire nederlaag, sterker staat dan Al-Qaida in Irak op het moment van de Amerikaanse terugtrekking uit Irak in 2011. IS-woordvoerder Muhajir speelde daar zelf op in: „Over welke overwinning heeft u het, o Amerika, wanneer de mujahedeen zich in een betere situatie bevinden dan die waarvoor u jaren geleden uit Irak bent gevlucht.”

Lees ook de reconstructie van de klopjacht op Al-Baghdadi

Een ondergrondse verzetsgroep is ook makkelijker te organiseren dan een heus terroristenleger, stelt het rapport. „IS moest alleen zijn bevelstructuur reorganiseren, zijn media-apparaat en zijn bomcapaciteiten om de overgang te maken naar een ondergrondse verzetsbeweging.”

Het is vooral in Irak dat IS al enige tijd opnieuw de kop opsteekt. „De groep opereert er als kleine, veelal autonome guerrilla-eenheden”, stelt een rapport van de International Crisis Group. „Vanuit hun schuilplaatsen kidnappen zij burgers en persen hen af, en doden zij functionarissen van de staat.”

De eerste die daarvan het slachtoffer werden waren de truffelboeren die in het Iraaks-Syrische grensgebied opereren. Tientallen van hen zijn dit jaar ontvoerd voor losgeld.

Mannen die ervan worden verdacht banden te hebben met Islamitische Staat in een gevangenis in Hasaka in Syrië op 26 oktober. Koerden in Syrië zeggen ongeveer 12.000 IS-strijders gevangen te houden uit 54 verschillende landen. Foto Fadel Senna/AFP

3 Hoe zit het met IS buiten Syrië en Irak?

De aanslagen in Sri Lanka op paasdag van dit jaar maakten ten overvloede duidelijk dat IS zich niet beperkt tot het Midden-Oosten. Zoals Al-Qaida eerder is ook IS een ‘franchise’ geworden waarbij extremistische groepen overal ter wereld zich kunnen aansluiten. Wanneer zo’n groep trouw zweert aan de kalief wordt hij erkend als een ‘wilaya’ (provincie) van de Islamitische Staat. Er zijn wilayat (provincies) in Afghanistan, de Filippijnen, de Sahel, zelfs in Centraal-Afrika, waar IS in april dit jaar zijn eerste aanslag opeiste in de Democratische Republiek Congo. Onduidelijk is wat er met deze groepen gaat gebeuren nu de kalief aan wie zij trouw hebben gezworen er niet meer is.

Hier en daar wordt gespeculeerd dat Al-Qaida van de dood van Baghdadi kan profiteren om IS in te lijven. IS komt voort uit Al-Qaida in Irak, maar zij raakten in onmin over Baghdadi’s beslissing om de islamitische staat uit te roepen met zichzelf aan het hoofd. Met Baghdadi uit de weg zouden de jihadisten zich opnieuw kunnen verenigen.

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: De jacht op IS-leider Abu Bakr al-Baghdadi

U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.