Bij misstand ProDemos ging alles fout

Grensoverschrijdend gedrag De club die waarden op het gebied van democratie en rechtstaat moest promoten, bleek dat intern niet te kunnen, zo staat in nieuw onderzoek.

De vestiging van ProDemos in Den Haag Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP
De vestiging van ProDemos in Den Haag Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

Wie functioneerde er wél naar behoren? In het maandag gepresenteerde onderzoek naar hoe ProDemos, het ‘Huis voor democratie en rechtsstaat’, omging met grensoverschrijdend gedrag van een werknemer luidt het antwoord: niemand. Niet de leiding, niet de raad van toezicht. ProDemos, dat onder meer rondleidingen over het Binnenhof voor scholieren en toeristen organiseert, schoot „structureel tekort” en trad niet op tegen ongewenste omgangsvormen binnen de eigen organisatie, aldus het rapport van een commissie onder leiding van Tjibbe Joustra, oud-voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid.

Al in de zomer van 2018 spreekt een werknemer een lid van het managementteam aan. Die had van een directbetrokkene vernomen dat er sprake was van cocaïnegebruik en grensoverschrijdend gedrag van een leidinggevende met jonge, ondergeschikte medewerkers. Later dat jaar meldt een andere medewerker zich ziek, omdat hij niet langer tegen het gedrag van de desbetreffende collega leidinggevende kan. Pas in februari van dit jaar, als de media dreigen te worden ingelicht, grijpt de directie in. De leidinggevende wordt geschorst, voor twee weken.

Verklaringen verzamelen

Tegelijkertijd begint de directie met het verzamelen van verklaringen van werknemers. De ondernemingsraad vraagt om extern onderzoek, maar de directie wil afwachten wat het interne onderzoek oplevert. Joustra concludeert dat dit „niet deugdelijk is uitgevoerd”. Directeur Eddy Habben Jansen is te nauw betrokken, heeft zich laten leiden door vrees voor imagoschade en dat is ten koste gegaan van „de onafhankelijke oordeelsvorming die van de werkgever verwacht mag worden”. „Het onderzoek was niet gericht op waarheidsvinding, maar bedoeld om te komen tot ontslag.” In maart dit jaar komt het daadwerkelijk tot een ontslag. Onderhandelingen daarover lopen uit op een ‘vaststellingsovereenkomst’: de man krijgt doorbetaald tot augustus van dit jaar met vrijstelling van werk. Daarnaast is de afspraak dat ProDemos „neutraal” zou communiceren over zijn vertrek.

Joustra concludeert ook dat de organisatie niet openstaat voor tegenspraak, reflectie of feedback. „Er is in de praktijk geen sprake van een open en veilige meldcultuur.” Dat komt volgens hem omdat de interne organisatie niet op orde is. De afdeling personeelszaken is onderbezet, van goed personeelsbeleid is geen sprake. De commissie laakt ook de werkcultuur „waarin verbale diskwalificaties van anderen op het gebied van religie, seksuele en politieke voorkeur niet worden gecorrigeerd”. Medewerkers geven aan dat ze weinig ruimte zien om klachten te uiten. Ook is er weinig vertrouwen in dat iets met klachten gebeurt.

Voorbeeldfunctie

Politiek doet de kwestie veel stof opwaaien, omdat juist aan ProDemos, een organisatie die waarden op het gebied van democratie, transparantie en rechtsstaat moet promoten, een belangrijke voorbeeldfunctie wordt toegekend.

Ook de raad van toezicht heeft verzaakt, stelt de commissie. Zonder echte kennis van zaken, sprak de raad over een ‘buitengewoon zorgvuldige aanpak van de directeur’. De raad vergaderde laat over de kwestie, pas vijf weken nadat Habben Jansen de voorzitter op de hoogte stelde.

De commissie adviseert om de doelstelling uit het regeerakkoord om de bezoekersaantallen te verdubbelen niet uit te voeren, tot de zaken intern op orde zijn.

Het onderzoek van de commissie-Joustra werd gedaan in opdracht van minister Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken, D66) en Tweede Kamervoorzitter Khadija Arib. Ollongren reageerde maandag in een brief aan de Kamer. Zij wil „op de kortst mogelijke termijn” in gesprek gaan met de raad van toezicht, die wordt voorgezeten door VVD-coryfee Ed Nijpels. De minister wil uiterlijk april volgend jaar een „integraal verbeterplan” van hen ontvangen. Het parlement moet daarbij worden betrokken.

‘Betekenisvolle stappen’

De voortgang van dat plan moet ook extern worden gecontroleerd en twee keer per jaar worden besproken met de minister. Daarnaast moeten de directie en de raad van toezicht voor eind november „betekenisvolle stappen zetten om de integriteit en een veilige werkomgeving voor de medewerkers aantoonbaar te verbeteren”. Habben Jansen zit sinds september thuis, na een ernstig fietsongeluk. Hij wordt voorlopig vervangen door Reinier ter Kuile, die tot voor kort topambtenaar was bij Binnenlandse Zaken.

Waarnemend adjunct-directeur Anita de Jong laat NRC weten dat ProDemos niet met een inhoudelijke reactie op het rapport zal komen.