De moeilijke uren van Jaap Stam

Ajax-Feyenoord Feyenoord, met de voormalige topverdediger Jaap Stam nu in de rol van geplaagde trainer, werd in de Arena overklast door Ajax.

Feyenoord-coach Jaap Stam in de Arena.
Feyenoord-coach Jaap Stam in de Arena. Foto Erwin Spek/Soccrates

Jaap Stam blijft schreeuwen en wijzen, vanuit het coachvak in de Johan Cruijff Arena. Je ziet de wanorde, de desorganisatie bij Feyenoord. Spelers kijken elkaar vragend, verward aan. Wie moet waar staan? Wie verdedigt wie? Patronen, automatismen: je ziet er niets terug van. De handgebaren bij spelers, tekenend voor de machteloosheid: aan wie moeten ze de bal kwijt? Wie wíl de bal überhaupt?

Voormalig topverdediger Stam schoot in dit stadion, in de zomer van 2000, een penalty hard over het doel in de strafschoppenserie tegen Italië in de halve finale van het EK. De afloop is bekend: uitschakeling Oranje. Een van de dieptepunten in een schitterende carrière, van de voetballer Jaap Stam.

Zondag moeten zijn ergste uren langs een voetbalveld zijn geweest, als trainer. De ontmanteling van een elftal, zijn elftal, in een eerste helft die als een van de zwakste van Feyenoord ooit geldt.

De Klassieker, de meest beladen Nederlandse clubwedstrijd die volgens de traditie met hoofdletter wordt geschreven, verworden tot een reguliere eredivisiewedstrijd – alsof je Ajax-Emmen zit te kijken.

De paniek is al zichtbaar bij Feyenoord na twintig seconden, bij een terugspeelbal van Luciano Narsingh op doelman Kenneth Vermeer. De angst om te voetballen, te combineren. Niet weten wat je met de bal moet doen, niet weten wáár naartoe.

De liederen van de harde kern van Ajax, sarrend in de richting van Stam, wijzend op zijn verleden bij Ajax als speler en in een recenter verleden als hoofdtrainer van het beloftenteam:

Rick Karsdorp van Feyenoord (links) in duel met Quincy Promes van Ajax. Foto ANP SPORT

„Japie Stam, wie kent hem niet, Japie Stam is een echte Ajacied.”

En: „Japie nog een jaar.” Spottend bedoeld, omdat het in het belang zou zijn van Ajax als Stam langer trainer blijft van Feyenoord.

Het geheel heeft ook iets tragisch, met in het achterhoofd de grote voetballer die Stam is geweest: hier diende de volgende kras zich aan in zijn nog jonge en weinig succesvolle trainersloopbaan.

Het was het bekende scenario waarbinnen deze Ajax-Feyenoord zich voltrok. 1-0 binnen twee minuten: een tergend rollertje over de doellijn van Hakim Ziyech, nog getoucheerd door doelman Kenneth Vermeer. Ajax dat zo makkelijk kon combineren in het strafschopgebied – en Feyenoord dat het allemaal maar toeliet.

2-0, binnen zeven minuten: Nicolás Tagliafico werkt knap binnen, tussen twee man in. ‘Tien, tien, tien, tien’, klinkt het in de Johan Cruijff Arena.

10-0

De 10-0 van PSV-Feyenoord, van 2010, als ijkpunt in de vernedering van Feyenoord. In die eerste minuten was het realistisch, een 10-0, met Feyenoord zo krachteloos, zo weerloos, zo onsamenhangend.

4-0 binnen 40 minuten, via David Neres en Donny van de Beek. Ajax zo makkelijk spelend, Feyenoord zo onbeholpen. De camera zoomt in op Stam, nerveus kauwend op zijn kauwgom. De blik die het midden houdt tussen verbazing en frustratie. De 4-0 achterstand, binnen veertig minuten, is de snelste 4-0 sinds 1957, meldt statistiekenbureau Opta Sports.

Het is een mismatch gebleken, Feyenoord en Stam. De kwalificatie voor de Europa League en de zege in het hoofdtoernooi op FC Porto zijn knappe prestaties, maar het weegt niet op tegen de vele uitglijders onder zijn leiding in de eredivisie. Twaalfde staat Feyenoord nu. Enige lijn in de ontwikkeling van het team, iets van structurele progressie: het was er niet de afgelopen maanden.

Wakker kussen

Als coach wist Stam begin dit jaar PEC Zwolle wakker te kussen, met drie knappe overwinningen. Hij leek daar op zijn plek, had een meerjarig contract. Feyenoord klopte al snel aan, na het aangekondigde vertrek van Giovanni van Bronckhorst. Stam kon het aanbod niet weerstaan.

De spelers van Feyenoord, onder wie Jens Toornstra, druipen teleurgesteld af. Foto Eric Verhoeven/Soccrates

Je kan denken: was geduldig geweest, had meer ervaring opgedaan en had erop vertrouwd dat een dergelijke mogelijkheid in de toekomst nog zou komen. Martin van Geel, toenmalig technisch directeur, presenteerde hem met de woorden: „Jaap is een indrukwekkende verschijning. Met hem komt er straks letterlijk en figuurlijk echt iemand binnen.”

Stam wist waar hij deze zomer instapte bij Feyenoord, de (top)club met de beperkte financiële mogelijkheden. Geld voor aankopen was er nauwelijks. Je ziet zijn worsteling, warrig en opgejaagd als Stam is in zijn media-optredens. Hij oogt al weken oververmoeid, overspannen, hij zegt slecht te slapen.

Zijn trainerscarrière ontwikkelt zich moeizaam. Na Jong Ajax werkte hij als coach bij het Engelse Reading, op het tweede profniveau. Daar werd hij maart 2018, na een goed eerste seizoen, ontslagen vanwege tegenvallende resultaten.

Zijn tactisch plan voor het duel met Ajax was zeer risicovol, door met een aanvallend ingesteld middenveld te beginnen, met Jens Toornstra en Steven Berghuis. Een vorm van zelfdestructie, tegen dit Ajax, dat alle ruimte kreeg om te combineren. Stam, daarover: „Het plan was: vanuit de compactheid spelen en dan een moment zoeken om druk te zetten, en dan met omschakelmomenten bij de goal komen.”

Het bleek niet te werken. Feyenoord heeft geluk dat Ajax in de tweede helft genadig is en het slechts bij 4-0 laat.

De druk op zijn positie is groot. Stam oogt aangeslagen, laat twijfels bestaan over zijn toekomst. Hem wordt voorgehouden dat zijn ontslag in de rust werd geëist door supporters. „Daar kijk ik niet gek van op. Je weet hoe het gaat, je weet hoe mensen denken. Je weet hoe de tendens is, al een tijdje, en ook gecreëerd wordt. Er wordt niet gekeken naar, in alle realiteit, hoe de situatie vaak is.”

Op de vraag of hij denkt aan opstappen, zegt hij: „Dat soort momenten kunnen altijd komen.” En op de vraag of dat nu aan de orde is, reageert hij: „Daar moeten we goed over nadenken.”

Zondagavond werd de spelersbus opgewacht in Rotterdam. De bus zou zijn bekogeld met vuurwerk en glas. De woede richtte zich mede op Jaap Stam, die een ongelijke strijd voert bij Feyenoord.