Tom Middendorp: "Mijn kinderen zijn trots dat ik me met klimaatverandering bezighoud."

Foto Roger Cremers

‘De krijgsmacht is nog lang niet climate proof’

Tom Middendorp, oud-commandant der strijdkrachten Na zijn abrupte vertrek als Nederlands hoogste militair brengt Tom Middendorp de vele verbanden tussen klimaatverandering en veiligheid onder de aandacht. „Miljoenen mensen zijn of zullen er de dupe van worden.”

Is Tom Middendorp een treehugger geworden? De voormalige commandant der strijdkrachten, de hoogste militair van het Nederlandse leger, lacht bij het woord dat hij zojuist zelf heeft gebruikt. „Vroeger zagen we ontwikkelingswerkers als linkse bomenknuffelaars en militairen als rechtse hardliners”, zegt hij op de zachte toon die hem eigen is. „En nu ben ik het juist, een militair, die zich uitspreekt over de relatie tussen klimaatverandering en veiligheid. ”

Klimaatverandering is misschien wel de grootste uitdaging van deze tijd. Voor de politiek, de samenleving en – verrassender – voor de krijgsmacht, want: hoe voorkomen we dat de gevolgen van klimaatverandering ook de nationale en internationale veiligheid gaan bedreigen? Daarover denkt Middendorp nu na.

Bijna veertig jaar werkte Middendorp voor Defensie. Nu blikt hij vooruit: op klimaatverandering als bron van conflict. En hij kijkt terug op zijn gedwongen vertrek. Op actuele kwesties gaat hij niet in, zoals het nieuws dat een Nederlandse bom in de Irakese stad Hawija in 2015 zeventig burgers heeft gedood.

Middendorp werd meermaals uitgezonden naar Afghanistan en werd in 2012 benoemd tot commandant der strijdkrachten, als opvolger van Peter van Uhm. Eind 2017 stapte Middendorp op, samen met toenmalig minister van Defensie Jeanine Hennis, vanwege een mortierongeluk in Mali waarbij twee Nederlandse militairen omkwamen.

Sindsdien probeert Middendorp klimaatverandering en de invloed daarvan op onze veiligheid onder de aandacht te brengen. „Ik ben nadrukkelijk geen politicus of wetenschapper, ik laat me leiden door wetenschappelijk onderzoek. En de bevindingen zijn verontrustend”, zegt de generaal b.d. „De bevolking groeit naar verwachting tot negen miljard mensen, in 2050, waarvan meer dan de helft in Azië. Die hebben voedsel nodig en water. Water is nu al schaars, je kunt je voorstellen dat daar conflicten over gaan ontstaan.”

Ook wordt het weer extremer: „Meer orkanen verwoesten leefgebieden. De polen smelten in recordtempo. Daar opent zich een geopolitieke arena, een groot gebied met grondstoffen en nieuwe handelsroutes waar China, Rusland en de VS nu al claims op leggen.” Middendorp pauzeert even. „Klimaatverandering is de aanjager van conflict. Niet per se de bron.”

Begin dit jaar werd Middendorp voorzitter van een nieuw, internationaal netwerk van veiligheidsdeskundigen. Met onderzoeksinstituten uit de VS, Frankrijk en twee uit Nederland (The Hague Centre for Strategic Studies en Clingendael) ontwikkelt de International Military Council on Climate and Security kennis over het onderwerp, om die vervolgens te delen met Defensie en overheden, wereldwijd.

Lees ook: Militairen zijn nieuwe bondgenoten milieuactivisten

Dat is nodig, zegt Middendorp, vooral voor niet-militairen. „In de laatste defensienota, uit het voorjaar van 2018, zie je niets over het thema terug.” Militairen, zegt hij, „wéten dat er een verband is tussen klimaat en veiligheid. Velen hebben op missie geleerd dat het belangrijk is te doorgronden waarom iets een conflict is. Dat blijkt vaak een geschil over water te zijn of een ruzie over vruchtbare grond.”

Een voorbeeld dat Middendorp daarvoor vaak gebruikt, is zijn ervaring in Afghanistan. In 2007 werd bij de stad Chora hevig gevochten; daarbij kwamen zeker 250 mensen om. „Toen we de Taliban militair hadden verslagen, bleven de spanningen. Een belangrijke oorzaak daarvan bleek de verdeling van water te zijn. Dat was heel schaars en in die omgeving waren veel kleine boeren die water nodig hadden.”

Met de hulp van civiele deskundigen en mediators werd een verdeelsleutel gemaakt waar iedereen mee kon leven. „Daarmee was de bron van het conflict weg en werd Chora heel veilig”, zegt Middendorp. „Een paar maanden later ben ik met de toenmalige kroonprins Willem-Alexander op bezoek gegaan. Je kon er zo door de winkelstraat lopen.”

Het is eigenlijk toeval dat Tom Middendorp zich zo sterk maakt voor dit onderwerp. Als commandant der strijdkrachten sprak hij in 2016 op een internationale conferentie in Halifax, Canada, over de relatie tussen klimaat en veiligheid. Hij was gevraagd om juist dáárover een verhaal te houden, omdat hij uit Nederland kwam „en Nederland zo veel verstand heeft van water en dijken”

Foto Roger Cremers

De Amerikaanse presidentsverkiezingen kwamen eraan en kandidaat Donald Trump riep dat klimaatverandering onzin was. „Canadese media sprongen er op, ik heb nog interviews gegeven op een nationale zender hierover.” Ook voor hemzelf was het „een eye-opener”. „Sindsdien is het onderwerp naar me toe gegroeid. Het heeft me niet meer losgelaten.”

Een paar maanden later herhaalde Middendorp de boodschap tijdens een congres, met steviger woorden. Dat klimaatverandering tot conflicten, oorlogen en grote vluchtelingenstromen leidt en extremisme voedt. „Miljoenen mensen zijn of zullen er de dupe van worden.” Zijn betoog kreeg landelijke aandacht, Tweede Kamerleden stelden er vragen over aan toenmalig minister van Defensie Hennis.

Toch kreeg het onderwerp daarna geen bijzondere aandacht meer bij Defensie. Hoe komt dat?

„De politiek heeft wel aandacht voor het klimaat, meer dan ooit, en vertaalt die naar klimaatdoelen. Maar bij Defensie zijn sindsdien geen zichtbare stappen genomen. Defensie is in veel landen de grootste verbruiker van fossiele brandstoffen, voor voertuigen en vliegtuigen. En als Nederland of de Verenigde Naties ergens ter wereld neerstrijken voor een missie, slaan ze waterputten. Dan daalt het grondwaterpeil, waardoor de waterputten van dorpen eromheen droog komen te staan. Droogte is een potentiële bron van conflict.”

Lees ook: Hoogste tijd. In 2016 pleitte Tom Middendorp ook voor investeringen in de krijgsmacht

Waar zitten de risico’s voor Nederland?

„In Nederland gaat het allereerst om rampenbestrijding. Extreem weer, overstromingen. Daar kunnen militairen bij helpen, de civiel-militaire samenwerking kan daar veel beter op worden toegespitst. En in het verlengde: Nederland is ook verantwoordelijk voor de bescherming van het grondgebied in de Cariben. De impact van orkanen daar gaat alleen maar toenemen.”

„Ook verder weg ontstaan veiligheidsrisico’s voor Nederland. Bij migratie staan we, denk ik, nog maar aan het begin. De woestijn in Afrika wordt alleen maar groter, terwijl de bevolking groeit. Het is niet gek dat het groene en vruchtbare Europa lonkt. Het effect: we moeten de grenzen bewaken. Daar hebben militairen altijd een rol bij gespeeld.”

De dreigingen die Defensie zelf aanwijst komen uit het oosten, over klimaatverandering spreekt niemand. Doet Nederland te weinig?

„Wat mij betreft wel. In de VS doet het Pentagon al veel langer gevoeligheidsanalyses, ook voor hun eigen infrastructuur. De grootste marinebasis ter wereld ligt in Norfolk en die dreigt te overstromen. Ook Nederland heeft veel vitale infrastructuur, zoals marinebases, radarstations en kerncentrales in kustgebieden of langs rivieren. Hoe maak je die climate proof? Dat is best een opgave.”

„Inlichtingendiensten spelen mondiaal een belangrijke rol, zij kunnen in een vroeg stadium aanwijzen wanneer iets ergens mis dreigt te gaan. Conflicten begrijpen, betekent ook dat je er vroegtijdig op kunt inspelen. Bijvoorbeeld door mediators in te zetten als een conflict dreigt of meer ontwikkelingsgeld in te zetten om de lokale situatie te verbeteren”

Wat moet er gebeuren om onze veiligheid beter te beschermen tegen klimaatverandering?

„Om te beginnen kan Defensie zijn voetafdruk verkleinen en inzetten op nieuwe technologie. Denk aan het ontwikkelen van onbemande systemen om een rampgebied in kaart te brengen, of aan nieuwe manieren om water te winnen. Ik ben nu betrokken bij een bedrijf dat in staat is om water te winnen uit woestijnlucht. Via simpele technologie kan nu 25 liter water per dag worden gewonnen. Of dat de lucht droger maakt, weten we nog niet. Maar stel je voor dat je dit op grote schaal kunt inzetten.”

De woestijn in Afrika wordt groter. Het is niet gek dat het groene en vruchtbare Europa lonkt

Moet Nederland hiervoor ook meer investeren in Defensie, en zo ook meer tegemoet komen aan de 2-procentsnorm van de NAVO?

„Van die twee procent kun je van alles vinden, maar ik vind vooral de proportionaliteit belangrijk. Als je onderkent dat je afhankelijk ben van internationale samenwerking en van een gemeenschappelijk instituut als de NAVO: ja, dan moet je gewoon premie betalen voor je eigen verzekeringspolis. En niet stiekem een korting toepassen.” Middendorp lacht. „Heb ik toch een politiek punt gemaakt.”

Tom Middendorp maakt, bijna altijd, een kalme indruk. Hij spreekt zorgvuldig en rustig en met steevast een twinkeling in zijn ogen. Dat was wel anders in de laatste dagen in zijn functie als hoogste militair van de krijgsmacht. Hij stapte op na een vernietigend rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) over een ongeluk in Mali. Die oordeelde dat Defensie „ernstig tekort geschoten” was.

Door fouten in de aankoop en opslag van munitie kwamen twee militairen om het leven bij een oefening met een mortiergranaat. Een derde raakte gewond. Ook laakte de OVV de medische zorg voor militairen in Mali. Vlak voor het aantreden van een nieuw kabinet stapte minister Hennis op, samen met Middendorp. Over dat aftreden heeft hij publiekelijk niet eerder gepraat.

Lees ook: De eerste commandant die opstapte

U voelde zich gedwongen af te treden. Was dat achteraf terecht?

„Tja, terecht? Het was functioneel, ik heb er niet lang over hoeven nadenken. Er zijn grote fouten gemaakt in het verleden en de munitieketen was niet op orde. Dat moest worden aangepakt.”

„Vooropgesteld: ik ben diverse keren bij de nabestaanden van de omgekomen militairen geweest en hun verdriet en boosheid raakten mij diep. Wat mij pijn deed, was de beeldvorming, en hoe ook zij speelbal werden van de aandacht voor het rapport. De conclusie die werd getrokken was dat wij de veiligheid van mensen op missies verwaarlozen en op het spel zetten. Dat vond ik een aantasting van mijn integriteit. Het beeld dat werd geschapen is dat Defensie met de levens van de eigen mensen marchandeert. Dat schoot mij echt in het verkeerde keelgat.”

„En dat had niet zozeer te maken met het rapport, maar hoe daarmee werd omgegaan. Ik vond dat niet zuiver: het oordeel was al geveld nog voordat mensen het rapport goed en wel hadden kunnen lezen. Er ontstond een mediahype waar de Tweede Kamer achteraan liep. En die Kamer zat nog vrij kort en debatteerde helemaal niet op de inhoud.”

„Ik vind het raar dat als de OVV één munitie-incident onderzoekt, in één missiegebied, daar zulke brede conclusies over worden getrokken. Over hoe Defensie in alle missies met veiligheid omgaat. En ik vind het raar dat er oordelen werden geveld over de medische keten, terwijl die helemaal geen onderwerp van onderzoek was.”

„Maar het zij zo. Voor mij staan de bevindingen uit het rapport buiten kijf, alleen werd mijn integriteit in diskrediet gebracht. Het professionele advies van de commandant der strijdkrachten, de onafhankelijkheid van het instituut kwam ter discussie te staan. Dan is je geloofwaardigheid aangetast en kun je niet meer functioneren.”

Nu, bijna twee jaar later, treurt hij er niet meer over. Middendorp nam een jaar wat gas terug en besloot alleen nog maar dingen te doen die hij belangrijk vindt. „Als ik met mijn kinderen over klimaatverandering praat, dan zie ik hun ogen opgloeien. Dan zijn ze gewoon trots dat ik me daar nu mee bezighoud.”