Bisschoppen uit Amazone willen experimenteren met gehuwde priesters

Amazone-synode Het zondagmorgen afgesloten bisschoppenoverleg over de kerk in de Amazone laat een machtsverschuiving in de katholieke kerk zien.

Een Franciscaanse monnik en inheemse leider uit de Amazone tijdens de speciale synode in Rome. Foto Vincenzo Pinto/ AFP
Een Franciscaanse monnik en inheemse leider uit de Amazone tijdens de speciale synode in Rome. Foto Vincenzo Pinto/ AFP

Begint in het Amazonegebied een revolutie binnen de katholieke kerk? De bisschoppen uit deze regio hebben paus Franciscus voorgesteld het mogelijk te maken dat getrouwde mannen daar tot priester worden gewijd, dat vrouwen ‘permanent diaken’ kunnen worden en in die rol veel taken van priesters kunnen overnemen, en dat in de liturgie meer ruimte komt voor inheemse – volgens critici heidense – elementen.

Volgens de bisschoppen uit het uitgestrekte Amazonegebied zijn deze vergaande stappen nodig als reactie op het enorme tekort aan priesters daar. De afgelopen drie weken is hierover in Rome gesproken op de Amazone-synode. Sommige deelnemers zien deze synode als een laboratorium voor heel de katholieke kerk – een teken ook dat Rome en de westerse wereld niet meer leidend zijn. In overeenstemming met het motto van zijn pausschap, dat de kerk in beweging moet komen, had paus Franciscus, zelf afkomstig uit Argentinië, in zijn openingstoespraak de deelnemers opgeroepen „vermetel” te zijn. Kerkleiders moeten zich niet laten bedelven door „de as van de angst en het idee dat de status quo moet worden verdedigd”. Zondagmorgen waarschuwde hij in zijn afsluitende preek tegen het bouwen van „muren om anderen op afstand te houden”.

Een cadeau van God

De discussie was vaak fel. Critici vrezen dat nu ook elders in de wereld wordt gedacht aan getrouwde priesters en een grotere rol voor vrouwen. Dat leidde zelfs tot ceremonies en gebeden waarmee de duivel uit het Vaticaan verdreven zou moeten worden. Volgende maand beginnen de Duitse bisschoppen aan een eigen synode naar aanleiding van het seksueel misbruik door priesters, met een plan daarbij ook het celibaat ter discussie te stellen.

In het slotdocument staan veel mitsen en maren. Over de getrouwde priester bijvoorbeeld. Het zou iemand moeten zijn die wordt geacht in zijn gemeenschap en een stabiel familieleven heeft. „Ik zou het wel willen, dat soort leiders”, zegt Karel Choennie, bisschop van Pamaribo, in een gesprek vlak voor de afsluiting van de synode. „We hebben mensen nodig.” Philip Dickmans, een in België geboren bisschop in het Braziliaanse Miracema do Tocantins, is het met hem eens. Maar voegt daaraan toe: „Het celibaat zelf wordt niet ter discussie gesteld” – het slotdocument spreekt van „een cadeau van God’’. Dickmans: „Er moeten geen getrouwde priesters van buiten komen, maar uit de gemeenschap zelf. We moeten voorzichtig zijn, want we willen de kerk niet splitsen. Samen moeten we een manier vinden om de deuren te openen.”

In de laatste zin van paragraaf 111 hierover in het slotdocument wordt nog opgemerkt dat „sommigen voor een universelere benadering van dit thema” zijn. De rooms-katholieke kerk kent precedenten: getrouwde Anglicaanse priesters of protestantse dominees die katholiek zijn geworden. En de christenen van de oosters-orthodoxe kerk kennen ook getrouwde priesters. Maar het verzet is groot, met prominente Amerikaanse, Afrikaanse en Duitse bisschoppen als voortrekker.

Twee derde is vrouw

Over de rol van vrouwen wordt, kort samengevat, „meer studie” voorgesteld. De commissie die de paus hiervoor had ingesteld, wordt nieuw leven ingeblazen, dat heeft Franciscus al duidelijk gemaakt aan het einde van de synode. „Waarom zouden we vrouwen niet permanent diaken maken”, vroeg bisschop Choennie zich af. „Twee derde van de kerk is vrouw. We moeten een open kerk hebben, meer dialoog.”

Ook voorstellen om in de liturgie ruimte te maken voor lokale culturele gewoontes, zullen verder worden bestudeerd. Maar de richting daarbij is overduidelijk, aan de hand van drie kernwoorden in de desbetreffende paragraaf 119: verrijking, decentralisatie en collegialiteit. Bisschop Dickmans vertelt met veel plezier hoe hij zelf met verf is versierd en pas daarna de kinderen van inheemse indianen ging dopen. „Franciscus is een profeet”, zegt hij. Hij herinnert eraan dat paus Johannes XXIII in de jaren zestig met het Tweede Vaticaanse Concilie een hele reeks belangrijke veranderingen in de kerk inluidde. „Johannes zette de ramen open”, zegt Dickmans. „Franciscus gaat een stap verder. Hij zet de deuren open. En we weten niet precies waar we zullen uitkomen.”

Ecologie De drie genoemde thema’s waren het meest omstreden op de synode. Maar het overkoepelende thema was het ecologische belang van dit gebied en de beschermingsplicht die dit met zich meebrengt. „Ons gemeenschappelijke huis wordt ernstig bedreig”, waarschuwt bisschop Choennie van Paramaribo. Hij zegt dat Suriname, voor 93 procent bos, het „groenste land van de wereld is”, maar dat de jacht op goud, zilver en olie, en de royale concessies voor houtkap, een grote bedreiging vormen. Voor veel van de oorspronkelijke stammen in het bos voelt dit als een nieuwe vorm van kolonialisme: dat de VS en andere rijke landen zomaar de Surinaamse rijkdommen kunnen opkopen. „We hebben een nieuwe vorm van leven nodig”, zegt hij. „Een leven van onbegrensde luxe brengt niet per se geluk.”

Aan de synode namen ongeveer 260 mensen deel, van wie er 185 stemrecht hadden. Paus Franciscus heeft gesuggereerd dat hij vóór het einde van dit jaar zijn conclusies zal trekken. Vorig jaar heeft hij bepaald dat de bevindingen van een synode een groter leerstellig gewicht krijgen. Maar uiteindelijk blijft het de paus die moet bepalen of in het Amazonegebied gehuwde priesters komen en vrouwen tot permanent diaken gewijd kunnen worden.