Opinie

Snel de schade vergoed krijgen is lot uit loterij

De Rechtsstaat

Het kreeg niet veel nadruk, althans niet in NRC, maar op 14 oktober brak een strafkamer een record bij het direct, ‘out of pocket’ vergoeden van schade van slachtoffers van een ernstig misdrijf. De twee willekeurig neergestoken Amerikaanse toeristen op Amsterdam Centraal, vorig jaar, kregen bijna 2,9 miljoen euro compensatie toegekend. Zo’n snelle uitkering is een opsteker voor de slachtoffers – het biedt afsluiting, maakt het blijvend letsel beter dragelijk. En het voorkomt hertraumatisering, althans, dat is het idee. Als slachtoffer in een rechtszaal zitten is één van de meest ingrijpende ervaringen die je kan overkomen.

Dat de staat de aansprakelijkheid overneemt en daarmee de slachtoffers van de incasso bevrijdt, is daarin de sleutel. Jawed S. moet nu aan de staat aflossen, waar de eerstkomende 26 jaar wegens detentie dus weinig van terecht komt. Het is een weinig bekend onderdeel van de verzorgingsstaat: de belastingbetaler neemt de schade van de misdaad op zich. De staat als verzekeraar.

Dat is lang niet overal zo. In nogal wat Europese landen vergoeden particuliere WA verzekeraars ook de schade die ‘opzettelijk’ is aangericht, anders dan hier. Vaak daartoe gedwongen door de wetgever. Dat zou dus een alternatief kunnen zijn. Waarbij de vraag rijst of er veel verschil is tussen de burger als premie- of als belastingbetaler.

Lees ook: Slachtoffers overschatten altijd omvang en duur van smart

Gevraagd door EénVandaag-tv blijkt de staat sinds 2011 55 miljoen te hebben voorgeschoten, waarvan 29 miljoen moeilijk verhaalbaar is. Dat 2,9 miljoen compensatie ineens een record is, weet ik dankzij de Volkskrant die het hoogste voorschot tot nu vaststelde op drie ton, toegekend in twee gevallen van doodslag. Er zijn op rechtspraak.nl drie moordzaken met 280.000 euro vergoeding bekend en negen waarin de compensatie rond de ton schommelde. Gemiddeld kent de rechter bij moord zo’n 63.000 euro toe; de gemiddelde claim is 250.000 euro.

In doorsneezaken wordt een paar honderd of een paar duizend euro geëist, zie ik zelf in de rechtszaal. Als strafrechters zo’n claim ook maar een béétje ingewikkeld vinden, wordt die makkelijk ‘verwezen naar de civiele rechter’. Dat betekent voor de burger dan zélf investeren in een procedure: advocaatkosten, griffiegeld, incassorisico (deurwaarder) etc. Dat zullen maar weinigen doen.

De Volkskrant vatte de praktijk samen in de vraag ‘is compensatie door de strafrechter nu willekeur of maatwerk’. Opvallend is dat publiciteit en dus ‘geschokte rechtsorde’, zoals bij de CS aanslag, van invloed is. Rechtbanken trekken dan meer tijd uit, zijn attenter voor slachtoffers, alert op bejegening, bewust van de beeldvorming. Snel financieel herstel hoort daarbij. Iets ‘ingewikkeld’ vinden komt dan minder goed uit, vermoed ik. Compensatie is ook een product van tijd, publieke druk en rechterlijke taakopvatting. In het Amsterdamse vonnis staan óók allerlei omstandigheden die heus ingewikkeld zijn. Is bijvoorbeeld de ‘medische eindtoestand’ wel bereikt, waardoor het verlies aan verdiencapaciteit vast staat? In kleinere strafzaken is die vraag alleen al vaak genoeg om die kwestie juist niet af te doen, maar stil terug te geven aan de slachtoffers om elders juridisch uit te vechten.

Bij Slachtofferhulp Nederland zijn dan ook klachten. De rechtbanken lopen uiteen in wat ze zoal toekennen, om van gerechtshoven maar te zwijgen. Het verwijt is: compensatie is een grabbelton. En: het is heel moeilijk om slachtoffers te vertellen wat ze kunnen verwachten, en wat ze dus kunnen of ‘mogen’ vragen. Hier dreigt een lawyers paradise.

Het verweer van de strafrechters is dat een schade-oordeel behalve extra werk ook wezenlijk iets anders is dan een oordeel over bewijs, toerekening, recidive-risico en strafmaat. In de nieuwe ‘Innovatiewet Strafvordering’ wordt een poging tot een oplossing gedaan. Als de strafrechter een compensatie-eis te moeilijk vindt, kan die worden verwezen naar een automatische (dat wel) civiele vervolgzitting. Alleen geldt dan géén automatisch voorschot van de staat meer. Daarmee blijft de verdeling in twee soorten slachtoffers intact. Zij die prompt worden betaald. En zij die zelf mogen incasseren. Dat is ongewenst.

Folkert Jensma is juridisch commentator. Twitter: @folkertjensma

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.