Opinie

De wereld verandert, de NAVO ruziet en Europa heeft geen antwoorden

Syrië

Commentaar

Geopolitieke verschuivingen zijn doorgaans een kwestie van lange adem. Nieuwe machten komen langzaam op, oude machten geven hun bevoorrechte positie slechts tegenstribbelend prijs. China had er decennia voor nodig om langszij te komen bij de VS; de krachtmeting kan nog decennia duren.

Soms gaan machtswisselingen echter met een schok, laat één gebeurtenis zien hoe de wereld is veranderd of kán veranderen. De Turkse invasie in noord-Syrië was uit humanitair oogpunt een tragische vergissing. In een land dat al jaren gebukt gaat onder een complexe meer-fronten oorlog werd opnieuw gevochten en sloegen tienduizenden op de vlucht. De invasie dwarsboomde bovendien de strijd tegen IS en mogelijk zijn in de chaos IS-strijders ontsnapt. De inval liet ook zien hoe snel machtsverhoudingen verschuiven, hoe fragiel bondgenootschappen zijn, hoe instabiel de wereld is geworden.

Turkije had er geen geheim van gemaakt. Het zag de situatie aan zijn lange zuidgrens met Syrië als een veiligheidsrisico. De Koerdische strijders die in noordoost Syrië, met steun van de VS, de dienst uitmaakten zijn in Turkse ogen terroristen. Turkije had er jaren tegen geprotesteerd dat de VS de Koerden hadden bewapend in de strijd tegen IS. Nu het kalifaat was opgerold sprak Ankara met de VS én in het openbaar over de wens een bufferzone in te richten aan de grens. De Koerden moesten het veld ruimen en plaats maken voor te repatriëren Syrische vluchtelingen die nu in Turkije wonen. Dat Turkije de grens overstak laat zien hoe sterk president Erdogan zich voelt.

Turkije maakte handig gebruik van de chaos in Washington. Het buitenlands beleid van de grootmacht is verkommerd tot het persoonlijke instrument van een impulsieve isolationist die niet geeft om consistent beleid. President Trump is een uitgesproken voorstander van sterke staten, heeft een aversie tegen het multilaterale stelsel en laat zich, naar eigen zeggen, liever leiden door zijn onderbuik dan door lange briefings van experts. De combinatie van impulsiviteit en onderbuik moest een keer tot ongelukken leiden.

Trump wil niets liever dan Amerikaanse militairen terugtrekken uit Syrië. Trump ziet Syrië, niet zonder reden, als een verloren zaak. Toen president Erdogan belde om de inval te bespreken hield Trump hem niet tegen. Pas nadat NAVO-bondgenoten en vooraanstaande Republikeinen de veldtocht veroordeelden en wezen op de risico’s probeerde Trump Turkije tot de orde te roepen. Hij stuurde zijn vice-president en zijn minister van buitenlandse zaken naar Turkije om Erdogan tot een staakt-het-vuren te overreden.

Nadat de Amerikanen eerst ruimte hadden gemaakt voor de Turkse invasie en vervolgens de ergste uitwassen met een staakt het vuren hadden ingedamd, wendde Turkije zich tot de eigenlijke machthebber in de regio: Rusland. In Sotsji werd begin deze week een bescheiden bufferzone afgesproken en kwamen Rusland en Turkije gezamenlijke patrouilles overeen. Rusland had zich na de overwinning van de Syrische president Assad al opgeworpen als leider van het debat over de toekomst van Syrië, nu speelt het een cruciale rol aan de Turks/Syrische grens. Waar de VS ruimte laten, nemen Turkije en Rusland die maar al te graag over. Rusland laat zich inmiddels ook in de rest van het Midden-Oosten zien en deze week ontving president Poetin veertig Afrikaanse leiders in Sotsji.

De regio die groot belang heeft bij een stabiel Syrië, bij de strijd tegen de restanten van IS en bij opsluiting en berechting van IS-strijders, is Europa. De Europese invloed was omgekeerd evenredig aan het Europese belang.

Europa liet zich overdonderen, kwam vervolgens niet verder dan boze woorden en het tijdelijk opschorten van wapenleveranties. Europa wilde de militaire rol van de VS in noord-Syrië niet overnemen, Europa heeft geen oplossing voor de tienduizenden IS’ers in kampen. Europese landen kapittelden Turkije deze week nogmaals op een NAVO-vergadering, maar hebben daar geen machtsmiddelen om ander gedrag af te dwingen.

De Duitse minister van defensie Annegret Kramp-Karrenbauer presenteerde een halfbakken plan voor een bufferzone op basis van een VN-mandaat. Het ‘plan’ roept veel vragen op. Waarom zou Rusland in de Veiligheidsraad akkoord gaan met een VN-missie in een gebied waar Rusland en Turkije net afspraken gemaakt hebben? Europese reacties op Duitse initiatief waren dan ook vriendelijk-terughoudend. Het was schrijnend dat Europeanen desondanks opgelucht constateerden dat het er toch maar mooi een Europees idee op tafel lag.