Annelies Jehoul: „‘Ehm’ duurt langer, er gaat vaker een pauze aan vooraf, het wordt vaker gevolgd door een pauze.”

Foto Katrijn van Giel

Zeg vooral ‘eh’, maar wel met mate graag

Annelies Jehoul, taalkundige We zeggen niet zomaar ‘eh’ of ‘ehm’ in een gesprek. „‘Eh’ zeggen is een manier om het woord te behouden.”

Er zijn mensen die een hekel hebben aan het woordje ‘eh’. Pia de Jong wijdde er onlangs in deze krant een hele column aan. Daarin beschrijft ze ‘eh’ als een „nietszeggend” en irritant „opvulwoordje”.

De jonge Vlaamse taalkundige Annelies Jehoul bestudeerde de afgelopen vier jaar hoe Vlaamse studenten de woordjes ‘eh’ (ook wel ‘euh’ of ‘uh’) en ‘ehm’ (‘euhm’, ‘uhm’) gebruikten in alledaagse gesprekken en promoveerde daarop. In een koffiebar in Leuven laat ik haar de column lezen. Heeft ze vier jaar lang een nietszeggend opvulwoordje bestudeerd? Ze zegt: „De columniste stoort zich duidelijk aan mensen die vaak ‘eh’ zeggen. Toch zijn er inmiddels een heleboel onderzoeken die aantonen dat ‘eh’ een nuttige functie heeft. Het komt niet zomaar voor ieder willekeurig woord voor. Het wordt meestal gebruikt voor de meest informatieve woorden in een zin.”

Een Nederlandse taalkundige, Hans Rutger Bosker, heeft in slimme experimentjes laten zien dat mensen na ‘eh’ een minder voorspelbaar woord verwachten en daardoor net wat aandachtiger luisteren. ’Eh’ zou, bedoeld of onbedoeld, het signaal afgeven: let op, nu komt er een belangrijk woord.

Annelies Jehoul heeft in haar onderzoek vastgesteld dat ‘eh’ en ‘ehm’ nog andere nuttige functies hebben. Ze markeren ook bepaalde overgangen in het gesprek.

Mensen doen wel eens een spelletje: zolang mogelijk praten zonder ‘eh’ te zeggen.

Annelies Jehoul: „Ja, dat is bij ons in Vlaanderen zelfs een tv-programma: Zeg eens euh! Dat houden mensen typisch niet zo lang vol. ‘Eh’ zeggen is heel natuurlijk.

Uit onderzoek weten we: als mensen met een robot praten, zeggen ze ook minder ‘eh’

 

„Er is een onderzoek gedaan waaruit blijkt dat mensen met een autistische stoornis minder vaak ‘eh’ zeggen. Uit een ander onderzoek weten we: als mensen met een robot praten, zeggen ze ook minder ‘eh’. Wat er op lijkt te wijzen dat ‘eh’ zeggen niet iets is wat alleen maar onbewust gebeurt. Mensen hebben, zonder dat ze zich daar heel erg van bewust zijn, onderling afgesproken dat ‘eh’ een signaal is dat je geeft aan de ander, dat je daarmee iets duidelijk maakt: ik ben nu even aan het nadenken. Voor de luisteraar is het signaal dan: o, dan zal er nu wel iets belangrijks komen. En blijkbaar voelen mensen aan dat het geen nut heeft om tegen een robot ‘eh’ te zeggen. Want die robot gaat dat niet begrijpen.”

De Jong schrijft in haar column: „Mensen die zonder ‘eh’s’ praten, zijn een verademing.”

„Daar laat onderzoek een ander beeld zien. Een onderzoeker heeft een tijdje terug charismatische en niet-charismatische sprekers met elkaar vergeleken. Dan zie je dat de meeste charismatische sprekers af en toe ‘eh’ zeggen. De mensen die niet charismatisch zijn daarentegen zeggen ofwel nog veel vaker ‘eh’ ofwel helemaal geen ‘eh’. Dus het lijkt erop dat degenen die het fijnst voelen om naar te luisteren gewoon een gemiddeld aantal ‘eh’s’ zeggen.”

Het devies is: zeg ‘eh’, maar met mate?

„Ja.”

Het lijkt erop dat degenen die het fijnst voelen om naar te luisteren gewoon een gemiddeld aantal ‘eh’s’ zeggen

 

Mensen die dronken zijn zeggen ook minder vaak ‘eh’.

„Ja. Waarschijnlijk omdat mensen die dronken zijn minder stilstaan bij de sociale dingen van interactie. ‘Eh’ is een signaal voor de luisteraar, en met die luisteraars ben je niet zo bezig als je dronken bent. In mijn studie heb ik zes verschillende functies onderscheiden die allemaal wel enig nut hebben. Mensen zeggen ‘eh’ als ze zoeken naar een woord, zichzelf verbeteren, en als ze een lijst van dingen opsommen. Bijvoorbeeld, iemand heeft ergens gegeten en somt de gerechten op.

„Daarnaast zijn ‘eh’ en ‘ehm’ woordjes die verbindingen tussen verschillende delen in het gesprek blootleggen, duidelijk maken, kenbaar maken. Bijvoorbeeld tussen een vraag en een antwoord: iemand stelt een vraag en het antwoord begint dan met ‘eh’ of ‘ehm’. Of: er is een thema afgesloten en er moet een nieuw thema gevonden worden. Dan valt er een pauze. In het algemeen houden mensen niet van pauzes in een gesprek, en die ‘eh’ of ‘ehm’ is een manier om de pauze op te vullen en om kenbaar te maken: ik ben nu aan het nadenken over een manier om het gesprek verder te laten gaan. En in dat geval is het ook een signaal dat ook de ander met iets nieuws mag komen.

„Wat ik verder veel tegenkwam: iemand is een verhaal aan het vertellen, vervolgens wordt eventjes afgeweken van het verhaal, bijvoorbeeld om ergens wat extra informatie over te geven of even iets na te vragen of na te gaan of de ander het begrijpt, en als er dan teruggekeerd wordt naar het verhaal, wordt dat vaak met ‘ehm’ gedaan.”

Zijn ‘eh’ en ‘ehm’ verschillende woorden?

„Ze zijn gedeeltelijk inwisselbaar. ‘Ehm’ duurt langer, er gaat vaker een pauze aan vooraf, het wordt vaker gevolgd door een pauze, en die pauzes zijn ook langer. En: bij ‘ehm’ kijken mensen vaker weg.

„‘Ehm’ komt vaker voor bij die gevallen die betrekking hebben op de grotere overgangen in het gesprek. Terwijl ‘eh’ vaker voorkomt als het gaat om woorden, het zoeken van een woord, het vervangen van een woord. Dat ‘eh’ is korter en er wordt dan minder vaak weggekeken.”

‘Ehm’ komt vaker voor bij die gevallen die betrekking hebben op de grotere overgangen in het gesprek

 

‘Eh’ en ‘ehm’ zeggen en wel of niet de ander aankijken hangen met elkaar samen?

„Ja, ‘eh’ zeggen is een manier om het woord te behouden. Van de gesprekspartner wegkijken is ook een manier om het woord te behouden. Als ik een woord zoek en ik kijk weg, dan is de kans heel groot dat ik zelf het woord geef. Terwijl, als ik een woord zoek en ik kijk de gesprekspartner aan, dan heeft hij de neiging om mee te denken en eventueel het woord te geven.”

‘Eh’ wordt soms ook in geschreven teksten gebruikt. In apps en dergelijke.

„Dan wordt het op een andere manier gebruikt: ironisch. Bijvoorbeeld: iemand zegt iets en je wilt duidelijk maken dat je het daar niet mee eens bent. Dan kun je in een app schrijven: ‘Eh nee hoor!’

„Ook als mensen praten gebruiken ze het soms ironisch. Een voorbeeld uit mijn materiaal is: iemand vraagt een ander om iets te doen wat die ander niet wil. Die ander zegt dan: ‘Eh hallo da ga ik wel echt nie doen hè.’ Die ‘eh’ voor ‘hallo’ heeft helemaal niets met aarzelen of nadenken te maken.”