Waarom heet een buslijn in twee richtingen hetzelfde?

Durf te vragen Het openbaar vervoer heeft niet altijd lijnnummers gehad.

Een bushalte in Friesland.
Een bushalte in Friesland. Foto Getty Images

Om bij een afspraak te komen moet je bus 17 hebben. Maar welke 17? Bus-, metro- en tramlijnen hebben op een route heen en terug hetzelfde nummer. Je moet daarom altijd het nummer én de eindbestemming onthouden als je met het openbaar vervoer reist. Waarom heeft een buslijn in verschillende richtingen eigenlijk hetzelfde nummer?

„De heen- en de terugreis samen zijn de route die een bus-, tram- of metrolijn aflegt. Dat wordt gezien als één rit”, mailt Manon Huisman, woordvoerder van het GVB, dat het openbaar vervoer verzorgt in de gemeenten Amsterdam, Diemen, Weesp en Duivendrecht. „Als je met meer nummers werkt, moet je als reiziger ook meer onthouden: met de 7 heen en de 8 terug. Het is makkelijker als je zowel met de 7 heen als terug kan.” Om verwarring te voorkomen probeert de gemeente haltes van hetzelfde lijnnummer zoveel mogelijk tegenover elkaar te plaatsen. Huisman: „In de bus- of tramhalte kan je in de vitrine snel zien welke richting de tram opgaat. Sta je verkeerd, dan hoef je alleen over te steken om de goede kant op te gaan.”

Rubberbanden waren er niet

Het openbaar vervoer heeft niet altijd lijnnummers gehad, vertelt Maurits van Witsen, oud-hoogleraar openbaarvervoerkunde. „Toen het in het midden van de 19de eeuw ontstond – met paardentrams op rails omdat de bestrating nog slecht was en rubberbanden niet bestonden – bracht men de bestemming voorop en de route op de zijkant van het rijtuig aan.” Naarmate er meer lijnen kwamen kregen ze een naam en een kleur of symbool voor de mensen die analfabeet waren. Later werden dit nummers of letters in combinatie met een kleurcode. Het bord met de eindbestemming werd draaibaar om heen en terug de goede eindbestemming aan te geven.

Lijnkleuren zijn nu bijna overal afgeschaft. In Amsterdam zijn nog wel de historische kleurencombinaties. „Dat is vooral om nostalgische reden”, zegt Van Witsen. In bijvoorbeeld België en Zwitserland bestaan enkelvoudige kleuruitvoeringen, omdat die op grote afstand beter te onderscheiden zijn dan cijfers of letters. Ook bestaan er nog (metro)lijnen die geen nummer maar een naam hebben, zoals in Londen.

„Er waren steden, zoals Bern en Lausanne in Zwitserland, waar twee lijnnummers per route waren, dus bijvoorbeeld de ene richting lijn 1 en de andere richting lijn 2”, vervolgt Van Witsen. „Op den duur werd dit principe verlaten, onder andere omdat het op kaarten moeilijk was aan te duiden.” Door het aangeven van de eindbestemming op het voertuig was de richting duidelijk.

Ringlijnen 1A en 1B en 10 en 20

Er is een uitzondering. Bij ringlijnen zijn wel verschillende lijncijfers nodig voor de richtingen. Bussen of trams rijden dan rondjes en beginnen en eindigen dus op hetzelfde punt. Utrecht had bijvoorbeeld de ringlijnen 1A en 1B en 10 en 20. Tegenwoordig zijn er nog enkele ringlijnen, laten forumleden van de website ovinnederland.nl weten. In Alphen aan de Rijn rijdt buslijn 1 bijvoorbeeld tegengesteld aan 2 een rondje. Hetzelfde geldt daar voor 3 en 4. Bij Sittard heb je de tegengestelde buslijnen 32 en 33. En op de ringspoorweg rondom Berlijn rijden S41 en S42 dezelfde ronde in omgekeerde richting.

Buiten Nederland bestaan andere gebruiken met lijnnummers. Van Witsen: „In België en Frankrijk is het nummer soms doorstreept met een schuine rode lijn. Dat betekent dat zo’n bus of tram niet de hele route aflegt. In Duitsland geven ze dat aan door aan het nummer een E toe te voegen.”

Wekelijks zoekt de redactie wetenschap het antwoord op een veelgestelde vraag. Ook een vraag? durftevragen@nrc.nl