Rechter neemt NOS-journalist in gijzeling

Bronbescherming De verslaggever moest donderdag getuigen, maar beriep zich in de rechtbank op zijn verschoningsrecht vanwege bronbescherming.

Archieffoto van NOS-verslaggever Robert Bas bij de Essalammoskee, R’dam.
Archieffoto van NOS-verslaggever Robert Bas bij de Essalammoskee, R’dam. Foto Peter Hilz/HH

Geldt het verschoningsrecht voor bronbescherming alleen voor het onthullen van een bron? Of geldt het ook voor alles wat de journalist van die bron weet? Hierover zou de rechtbank in Rotterdam vrijdagmiddag uitspraak doen nadat de rechter-commissaris donderdag NOS-journalist Robert Bas in gijzeling nam. De verslaggever weigert te getuigen in een moordzaak.

Vrijdagmiddag zou de meervoudige raadkamer besluiten of de journalist vast blijft zitten. Journalisten van diverse media demonstreerden vrijdag voor de rechtbank.

Bas was opgeroepen als getuige, maar beriep zich in de rechtbank op zijn verschoningsrecht op grond van bronbescherming. Daarom gaf hij geen inhoudelijke antwoorden op de vragen van de rechter-commissaris. Door de verslaggever te gijzelen probeert deze Bas – die zijn rugzak met logeerspullen al mee had genomen naar de rechtbank – te dwingen om alsnog te verklaren.

De rechtszaak gaat over de zogenoemde vergismoord op ggz-directeur Rob Zweekhorst in Berkel en Rodenrijs in 2014. Hij werd door een schutter uit het drugscircuit aangezien voor een cocaïnesmokkelaar die geliquideerd moest worden. Het Openbaar Ministerie luisterde voor het moordonderzoek gesprekken af van Mustafa B., een voormalig politie-informant die eerder een verklaring aflegde die belastend was voor de verdachte René F. De getapte gesprekken van Mustafa B. – inclusief die met Robert Bas – werden toegevoegd aan het strafdossier. De advocaat van de verdachte riep de journalist vervolgens op als getuige, maar die weigert.

Deze gijzeling is anders dan anderen omdat het niet gaat om onthulling van de bron. Dat maakt het complexer. Volgens de rechtbank is de naam van de bron bekend en is de inhoud van de gesprekken opgenomen in het dossier. Voor de aanvullende informatie die de verdediging vraagt, kan Bas geen aanspraak maken op bronbescherming. Volgens de uitspraak geldt dit niet als gevraagd zou worden naar informatie die afkomstig zou zijn van een andere bron.

De verdediging van Bas houdt vol dat de journalist alsnog beroep kan doen op zijn verschoningsrecht. Dat betreft volgens advocaat Frank van Ardenne namelijk niet alleen de identiteit van Mustafa B., maar ook alle informatie die de journalist van hem heeft. De advocaat verwijst naar het Becker-arrest uit 2017 van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Bovendien zou de getuigenis van Bas geen enkele bijdrage leveren aan de strafzaak, en is de gijzeling een disproportioneel zwaar middel.

‘Aanval op persvrijheid’

Marcel Gelauff, hoofdredacteur van NOS Nieuws, is „buitengewoon geschokt” door de gijzeling. „Dit is een aanval op de persvrijheid in Nederland. De rechter-commissaris heeft het recht op bronbescherming en het verschoningsrecht rücksichtslos terzijde geschoven.” Gelauff wachtte donderdag in de hal van de rechtbank en zag de advocaten van Bas terugkomen zonder de journalist zelf.

Verschoningsrecht en bronbescherming voor journalisten dienen ertoe om de pers vrijuit zijn werk te laten doen, zonder angst dat geheime bronnen worden geopenbaard. Journalisten mogen een ambtsgeheim hebben, net als notarissen en advocaten. Alleen is dat niet onbegrensd. In beginsel moet justitie afstand houden, tenzij er iets heel ernstigs aan de hand is. Volgens de Wet bronbescherming in strafzaken van vorig jaar is hiervan sprake als „aan een zwaarder wegend maatschappelijk belang een onevenredig grote schade wordt toegebracht”, wanneer de journalist zijn mond houdt.

Wanneer de journalist weigert te verklaren, en volgens de rechter ten onrechte een beroep doet op het verschoningsrecht, kan hij gegijzeld worden. Om de twee weken beoordeelt de rechtbank dan of dat moet worden verlengd, steeds met twaalf dagen. Het OM heeft ook vooraf toestemming nodig van de rechter-commissaris voor het afluisteren van journalisten. Maar in dit geval was Bas bijvangst: het OM luisterde niet hem af, maar Mustafa B. Dan nog zou het OM, volgens eigen richtlijn, terughoudend moeten zijn, maar de tap in kwestie dateert uit 2016, van vóór die richtlijn.

In een vergelijkbare zaak besloot de Nederlandse rechter in 2000 journalist Koen Voskuil te gijzelen. Hij weigerde de identiteit van zijn bron prijs te geven, en werd achttien dagen vastgehouden. Het EHRM oordeelde in 2017 dat Nederland daarmee Voskuils rechten had geschonden. Het Europese Hof tikte de Nederlandse staat in 2012 ook al op de vingers, wegens het gijzelen, afluisteren en inzetten van andere pressiemiddelen tegen twee Telegraaf-journalisten.