Poetin staat sterker dan ooit na Trumps aftocht uit Syrië

Midden-Oosten Niet Trump maar Poetin profiteert van de crisis in Syrië. Erdogan wint ook, Assad in Poetins kielzog nog meer.

De Russische militaire politie patrouilleerde vrijdag al bij de Syrisch-Turkse grens.
De Russische militaire politie patrouilleerde vrijdag al bij de Syrisch-Turkse grens. Foto Baderkhan Ahmad/AP

De Amerikaanse president Trump bezong deze week zijn besluit om de resterende Amerikaanse troepen grotendeels uit Syrië terug te trekken als een zegen. „Laat iemand anders maar vechten over dit allang met bloed besmeurde zand”, smaalde hij. Al die jarenlange, geld verslindende Amerikaanse inspanningen in conflicten in het Midden-Oosten hadden volgens hem sowieso niets opgeleverd.

Veel analisten, ook in de VS zelf, wezen er echter op dat Trump met zijn besluit zijn Koerdische bondgenoten in het noordoosten van Syrië de rug toe te keren, een belangrijke verschuiving in het machtsevenwicht in het Midden-Oosten teweeg heeft gebracht. Terwijl de Verenigde Staten zichzelf buitenspel plaatsen, is de Russische president Poetin meer dan ooit de regisseur van de gebeurtenissen in Syrië en omgeving. Waarom Trump Poetin zo’n succes in de schoot wierp door Erdogan vrij spel te geven in Noord-Syrië, was deze analisten een raadsel.

Het is een nieuwe knauw voor het aanzien van de VS in de regio. Zodra de VS de Koerden niet meer nodig hadden in de strijd tegen IS, leverden ze hen over aan de wolven, in dit geval Turkije. En dit kort nadat Trump was teruggeschrokken voor serieuze represailles tegen Iran na een verwoestende aanval op olie-installaties in Saoedi-Arabië, volgens de VS door drones en raketten van Iraanse makelij. Wie vertrouwt in het Midden-Oosten nog een wispelturige bondgenoot als Trump?

Trump presenteerde de wapenstilstand die zijn vicepresident, Mike Pence, uit het vuur sleepte in Ankara als een grote overwinning, die de Turken er toe bracht hun opmars in Noord-Syrië te staken. In werkelijkheid was het de ontmoeting in Sotsji tussen Poetin en Erdogan een paar dagen later die het einde van Operatie Vredesbron inluidde. Amerikaanse instemming was een ding, wist Erdogan. Maar om zaken te doen over Syrië, moest hij bij Poetin zijn.

Tekenend voor de verhoudingen was het feit dat tijdens de onderhandelingen tussen Pence en Erdogan Erdogans buitenlandadviseur een onderhoud had met de Russische gezant voor Syrië.

Lees ook: Poetin grijpt kans die Trump in Syrië biedt

Erdogan deed het voorkomen alsof hij in Sotsji precies kreeg wat hij wilde. Inderdaad zullen conform een oude Turkse wens de Koerdische strijders van de Syrische YPG de grensstreek moeten verlaten. Turkse militairen zullen aan de Syrische kant van de grens mogen patrouilleren om er zeker van te zijn dat de Syrische Koerden geen contact zullen kunnen zoeken met radicale Koerden van de PKK aan de andere kant. Maar deze bufferzone wordt veel minder diep dan Erdogan had gewild: niet 32 kilometer maar slechts 10 kilometer. En Turkije mag er wel patrouilleren, maar het gebied komt onder controle van het regime.

Stilzwijgend deed Erdogan intussen een aantal belangrijke concessies van zijn kant. Zo stemde hij er in Sotsji mee in dat het leger van president Assad samen met Russische militaire politie zou toezien op het vertrek van de Koerdische strijders uit de grenszone. Het Syrische leger van dezelfde president Assad, die Erdogan al jaren uit alle macht ten val probeert te brengen. Nu onderschreef Erdogan ook de territoriale integriteit van Syrië. Geen grenscorrecties dus, zoals Erdogan wel eens had gesuggereerd, ook niet in plaatsen als Afrin en Jarablus die Turkije eerder had veroverd.

‘Dankbaar’ voor Poetins werk

Deze impliciete erkenning van Assad was een belangrijk winstpunt voor Poetin. Het lijkt slechts een kwestie van tijd voor Erdogan direct overleg met Assads regering zal zoeken. Assad, die pas na ‘Sotsji’ werd bijgepraat door Poetin, toonde zich volgens het Kremlin „dankbaar” voor het werk van Poetin. Dit hoewel Assad zelf kort daarvoor Erdogan nog een dief had genoemd. Dankzij Poetins onderhandelingen is Assad weer een stap dichter gekomen bij zijn doel: de herovering van het hele Syrische grondgebied.

Met het akkoord van Sotsji weekte Poetin de Turken bovendien losser uit hun traditionele bondgenootschap met de VS en de meeste Europese staten in de NAVO. Dat had hij al eerder gedaan door verschillende rondes vredesbesprekingen over Syrië in de Kazachstaanse hoofdstad Noer-Soeltan (voorheen Astana) te organiseren. De Turken en de Iraniërs waren daar welkom naast de Russen, de Amerikanen niet. Ook de verkoop van het Russische luchtafweersysteem S-400 past in die trend.

Lees ook: Met ‘veilige zone’ langs Turkse grens krijgt Erdogan precies wat hij wilde

De Amerikaanse minister van Defensie Mark Esper luchtte woensdag bij een denktank in Brussel zijn hart over Erdogans beleid. Turkije had met zijn onnodige inval in Noord-Syrië ,,ons allemaal in een vreselijke situatie” gebracht, betoogde hij. De Turken bewegen zich hoe dan ook in de verkeerde richting. „We zien ze meer naar de Russische invloedssfeer draaien dan naar de westerse en ik denk dat dat onfortuinlijk is.”

Niet alleen de Amerikanen, ook de Europeanen staan inmiddels als machteloze waarnemers langs de kant in Syrië, terwijl tienduizenden Koerdische burgers meer landinwaarts en over de grens in Irak een goed heenkomen zochten. Hun klachten over het Turkse optreden bleven vruchteloos. Amnesty International meldde vrijdag dat Turkije Syrische vluchtelingen deels dwingt om naar Noord-Syrië terug te keren, ook al willen ze dat zelf niet.

De Duitsers probeerden bij monde van de nieuwe minister van Defensie (en CDU-leider) Annegret Kramp-Karrenbauer nog een plan te lanceren voor een door de internationale gemeenschap beschermde veiligheidszone. Maar veel bijval kreeg ze niet. Andere westerse regeringen vroegen zich bezorgd af of ze langs deze weg niet plotseling verantwoordelijk zouden worden voor het welzijn van grote aantal burgers in een instabiele regio. De Russen wezen het plan echter resoluut af: er bestaat „geen noodzaak” voor zo’n zone, oordeelde het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken.

Zo staat Europa er in het Midden-Oosten bij, schreef Paul Anton Krüger deze week in een commentaar in de Süddeutsche Zeitung, „als een treurige Don Quichote: werkeloos, ideeënloos, machteloos”.

Sommigen vinden dat het afbouwen van de Amerikaanse presentie in Syrië niet te dramatisch moet worden voorgesteld. Historisch gezien zijn de VS er nooit een grote speler geweest. In de Koude Oorlog viel het binnen Moskou’s invloedssfeer.

Ook na het begin van de opstand tegen Assad in 2011 wierpen de VS nooit hun volle gewicht in de schaal in Syrië. Het bleef bij kleinschalige, incidentele interventies. Wel bouwden de VS in verband met de strijd tegen IS een positie op in het noordoosten van Syrië via hun steun aan de Syrische Koerden. Maar met het relatief geringe aantal Amerikaanse militairen konden de VS niet veel uitrichten. „Als de VS Turkije voor onbepaalde tijd hadden willen afschrikken, hadden ze veel meer troepen moeten inzetten in het noordoosten van Syrië”, schreef Aymenn al-Tamimi, een Britse Syrië-kenner. En dat wilde Trump beslist niet.

M.m.v. Toon Beemsterboer