De NRC-herfstwandeling: Lopen langs lichtstad en sterrennacht

NRC Seizoenswandeling Dit weekend gaat de wintertijd in. Wandelen vanaf lichtstad Eindhoven langs Van Goghs Sterrennacht en een kapel vol kaarsen.

Illustratie Tjarko van der Pol

Voor dag en dauw op pad, dat zou het mooiste zijn. De stad in rust, de straten verlaten. Lichtstad Eindhoven in duisternis gehuld. Vlakbij het station de schijnbaar uitgestorven universiteitscampus over, via De Berenkuil – een indrukwekkende vrijplaats voor graffitikunstenaars – koers zetten richting de Collse Watermolen. En onderweg natuurlijk even stoppen bij dat wereldberoemde fietspad van ontwerper Daan Roosegaarde: Starry Night. Vernoemd naar het schilderij De Sterrennacht van Vincent van Gogh, die hier niet ver vandaan – in Nuenen – een paar jaar woonde.

Ja, nog voor de dageraad de stad uit, dat was het plan. Dan zouden de steentjes van het fietspad op hun mooist zijn: overdag opgeladen door zonlicht, ’s nachts stralend als een hemel vol sterren. Maar ja, het was zo behaaglijk in bed. Warme dekens, een wekker die nét te zacht rinkelde…

En dus brandt er in diverse laboratoria al licht tegen de tijd dat we over de campus lopen. Studenten die sleutelen aan een auto op zonne-energie? Een promovendus die werkt aan een nieuwe LED-lamp? Het kan allemaal: op weinig plekken in Nederland wordt zoveel lichtonderzoek gedaan als hier. Dat is ook niet verwonderlijk, als je bedenkt hoe belangrijk licht is in ons leven. Zonder de zon zouden we niet eens bestaan: wij ademen de zuurstof in die planten produceren wanneer ze onder invloed van zonlicht koolstofdioxide omzetten in glucose.

Verdwalen nauwelijks mogelijk

Licht heeft invloed op onze biologische klok (dat merken we direct bij het ingaan van de wintertijd), op onze productiviteit (in een fel verlichte ruimte werken mensen sneller). In de winter merken we zelfs de invloed van lichtgebrek op onze stemming: wie te weinig buitenkomt, loopt risico op een winterdepressie doordat ons bioritme wordt verstoord door de lange nachten. Ook om die reden is het goed om bijtijds op pad te gaan: ochtendlicht werkt het beste om onze biologische klok te ‘resetten’. Bewolkt weer maakt daarbij niet uit – op een bewolkte dag vang je buiten altijd nog meer licht dan binnen.

Sommige diersoorten gebruiken licht zelfs om hun weg te vinden: monarchvlinders bijvoorbeeld oriënteren zich op de stand van de zon en bepalen zo welke kant ze op moeten tijdens hun migratie. Bij mensen is die navigatiefunctie minder sterk – hooguit kunnen we uit de stand van de zon opmaken waar het zuiden is – maar gelukkig staat Eindhoven zo vol straatnaambordjes en wandelknooppunten dat verdwalen nauwelijks mogelijk is.

Eenmaal bij Starry Night heeft de ochtendschemering plaatsgemaakt voor de middagzon. Wie goed kijkt kan ook bij daglicht de fonkelende stenen herkennen in het fietspad. Kort na het fietspad volgt nog een lichtpuntje. Een kleine Mariakapel, met een twintigtal brandende waxinelichtjes in rode glazen houders – dit is de kapel van de ‘Stralende Erekroon’. Vlak buiten de kapel knipperen nog meer rode lichten, en er klinkt gerinkel. De spoorbomen sluiten; de intercity richting Eindhoven passeert.

Na het sierlijke, bakstenen kapelletje vormt het bouwwerk aan de andere zijde van het spoor een groot contrast: een reusachtig elektriciteitsverdeelstation, waar hoogspanning (enkele honderden kilovolt) wordt omgezet in zogeheten middenspanning (enkele tientallen kilovolt). De kabels van dat middenspanningsnetwerk liggen onder de grond, en via transformatorhuisjes wordt de elektrische energie uiteindelijk omgezet in laagspanning (zoals de in huis aanwezige 230 volt).

Gloeilampen voor de tsaar

Zou van Gogh dit verdeelstation ook hebben geschilderd, als het er in 1884 al had gestaan? Of zou hij zich alsnog beperkt hebben tot de pittoreske Collse Watermolen, iets verderop? Die schilderde hij in mei van dat jaar, en schreef aan zijn vriend Anthon van Rappard over een molen met maar liefst „twee rode daken, en populieren eromheen – het zal prachtig zijn in de herfst”. En het ís inderdaad prachtig. Elke zaterdagochtend is de molen nog in bedrijf, maar wij moeten verder: het Hertog Hendrikpad over, genoemd naar Hendrik I van Brabant die in 1232 Eindhoven stadsrechten verleende.

Ook hier langs de Kleine Dommel groeien imposante ratelpopulieren. Het ruikt heerlijk naar herfst: een combinatie van frisse lucht en rottend blad. De Kleine Dommel stroomt door de Roerdalslenk – een geologische laagte tussen twee breuken in – vanuit Heeze noordwaarts richting Eindhoven, waar hij in de Dommel uitmondt. Wij lopen stroomopwaarts, tot aan Geldrop. Al rond 10.000 jaar geleden zetten rendierjagers hier hun tenten neer en zaten ze ’s avonds rond het kampvuur, onder de sterrenhemel.

Nóg weer later werd de omgeving niet door kampvuren maar door fakkels verlicht: rond 1400 verrees Kasteel Geldrop. Aanvankelijk had het kasteel ook een donjon, maar die versterkte woontoren werd later tijdens de Gelderse Oorlogen opgeblazen met ‘buspoyer’ (buskruit). Vervolgens werd het kasteel hersteld tot de ‘fraye edelmanswoninghke’ die het nu nog altijd is. Eveneens rond 1400 kreeg Geldrop een eigen dorpskerk, die later weer werd afgebroken. Op dezelfde plek staat nu de 71 meter hoge Sint-Brigidakerk, vlak bij station Geldrop.

Lees ook: Als je dit stuk uit hebt, kun je op pad om te wandelen

Terug met de trein naar de lichtstad dus, voor een bezoek aan het gloeilampenfabriekje dat Eindhovenaar Gerard Philips in 1891 opende in een oude weverij. Een paar jaar later kwam zijn broer Anton erbij, en algauw sloten ze hun eerste grote deal: de Russische tsaar plaatste een bestelling voor 50.000 gloeilampen om zijn Winterpaleis te verlichten. In de decennia daarna werd kunstlicht steeds populairder. Zo populair zelfs, dat Anton Philips in 1933 een brief aan de secretaris van de koningin schreef. Hij had gehoord dat er een hofauto was aangereden en betuigde zijn medeleven, maar benadrukte ook dat het ongeluk niet had hoeven gebeuren als er lantaarnpalen waren geweest. Een jaar eerder was in Limburg, langs de weg tussen Beek en Geleen, de eerste straatverlichting geplaatst.

Ook in Eindhoven gaan de straatlantarens inmiddels aan: tijd om naar huis te gaan.

Van 9 tot 16 november vindt in Eindhoven lichtfestival GLOW plaats

De route

(11,5 kilometer)

Start: NS-station Eindhoven.
Eind: NS-station Geldrop.

LA/RA = linksaf/rechtsaf

RD = rechtdoor

Verlaat station Eindhoven aan noordkant, ga voor busstation schuin RA Kennedyplein op. Bij kruising Dorgelolaan/Kennedylaan oversteken bij stoplichten en schuin RA Limbopad op, bruggetjes over, kruis eerst fietspad, volgende kruising RA. Ter hoogte van TU/e-gebouw LA (Den Dolech), onder gebouw door, bij water net voor brug RA. Negeer eerste brug, bij tweede brug RA Het Eeuwsel op, volg tot kruising met Zaale, daar LA en weg volgen tot je van campus af bent. Bij benzinestation RA. Bij twee fietspaden (linker gaat naar beneden, rechter blijft op hoogte) kies je linkerpad, tunneltje door, komt op pleintje met graffiti uit (Berenkuil), kies middelste van drie tunneltjes en kom uit bij Celebeslaan.

Kort voor einde Celebeslaan, na Hoeve de Wasven, even RA en direct daarna LA (door bomen omzoomd fietspad). Bij autoweg RA groengele driehoekje volgen, iets voorbij basisschool De Boog bij verkeerslicht oversteken en dan LA ’t Hofke in. Bij kruising RD en daarna RA Loostraat richting Collse Molen. Waar voetpad ophoudt stukje RD over weg, bij eerste zijstraat LA (wandelknooppunt 77) volg fietspad (gaat over in stukje Van Gogh-fietspad), onder hoogspanningskabel steek terug via smal zandpaadje, wordt breder, RD tot weer op weg en daar LA.

Weg volgen, je passeert kapelletje (‘stralende erekroon’), spoor over, Molendijk over (aan rechterhand energieplantage), aan eind bij T-splitsing even RA en meteen LA voorbij huisnr. 1 over parkeerterrein, voor houten slagboom klein paadje RA langs slootje (Hertog Hendrikpad) (evt. RD op en neer naar Collse Molen), bij splitsing LA breder pad slootje over.

Volg pad voor paar kilometer, komt uit op verhard dijkje, hier RA. Bij brug LA, meteen over brug weer LA. Direct na hekwerk bij Stella Maris RA, direct na greppel LA (breed graspad), volgt met bocht mee langs water, komt uit bij kruising van fietspaden. Net voor brug RA rode fietspad parallel aan water volgen (Hemelrijkpad). Na bocht naar rechts RD tot net voor basisschool, daar LA. Eerstvolgende LA (Nieuw Erfseweg), met bocht naar rechts (Ziggenstraat), eerste LA (Beemdstraat), bocht naar rechts, eerste weer LA (Rietstraat). Brede weg oversteken; aan overkant schuin RA over parkeerplaats tot kasteel Geldrop. Volg weg, bocht naar rechts, kasteel aan je linkerhand. Bij grote weg (Mierlose weg) RA, bij rotonde LA (langs kerk) en eerste RA tot station Geldrop.