Partijleider Regula Rytz is verrast over de grote overwinning van de Zwitserse Groenen.

Foto Fabrice Coffrini/AFP

‘Eindelijk gaan jongeren de politiek in’

Groen in Europa In Zwitserland zorgden Groene partijen vorige week voor een politieke aardverschuiving ten koste van populistisch rechts. „De rest van Europa zal de trend volgen”, denkt politiek analist Claude Longchamp.

De resultaten van de Zwitserse parlementsverkiezingen op 20 oktober zijn „ongelooflijk, verrassend en spectaculair”. Doorgewinterde politieke analisten gebruiken dit soort termen zelden. Maar Claude Longchamp, decennialang directeur van het peilingbureau gfs.bern en een gerenommeerde commentator over de Zwitserse directe democratie, haalt ze uit de kast om de aardverschuiving in zijn land te benadrukken.

„Ik heb nog nooit zoiets meegemaakt”, verduidelijkt Longchamp (Fribourg, 1957) in een lang telefoongesprek vanuit Bern, „De nieuwe generatie is zondag in één klap doorgebroken. Eindelijk gaan jongeren de politiek in, na jaren van apathie. De rest van Europa doet er goed aan hier aandacht aan te besteden. Zwitserland is vaak een trendsetter. Onze politieke trends manifesteren zich later in andere Europese landen.”

Wat er is gebeurd: de Groenen en de liberale Groenen haalden twintig oktober samen bijna 22 procent van de stemmen – vrijwel een verdubbeling vergeleken met 2015, een recordwinst in de Zwitserse politieke geschiedenis. Die winst ging ten koste van de radicaalrechtse Volkspartij, de SVP, die bijna 4 procent verloor en twaalf zetels inleverde. De SVP is al sinds midden jaren negentig de grootste partij van het land. Dat blijft zo. Maar nooit eerder verloor een partij in één klap zoveel zetels. Het politieke zwaartepunt in Zwitserland verschuift hiermee van centrumrechts naar centrumlinks.

Groen wint, radicaal rechts verliest. Is dit het Greta-effect?

„Grotendeels. Er zit meer achter, maar Greta Thunberg was de trigger. Het begon in januari, toen ze naar het World Economic Forum in Davos kwam. Het barstte er van de journalisten. Velen waren vooral gekomen voor de Amerikaanse president. Maar Trump zegde af, en Greta kreeg alle aandacht. Alle media stortten zich op haar. Ze zat in prominente talkshows. Zo begon het.

„Drie weken later was er een grote demonstratie in Bern, voor het klimaat. Dat verraste ons allemaal. In andere landen werd druk gedemonstreerd, in Zwitserland minder. Maar die demonstraties keerden terug, ook in andere Zwitserse steden. En toen waren er kantonale verkiezingen, in maart. In Zürich braken de Groenen door. De liberale FDP verloor en ook de SVP kreeg klop. Toen kon niemand er meer omheen. Sindsdien domineert klimaatverandering het hele politieke debat.”

Wat willen de Groenen?

„Er zijn twee groene partijen, en daarmee twee richtingen. De Groenen zijn het grootst. Zij willen het hele ‘systeem’ veranderen. We moeten anders gaan leven, zeggen ze, de economie moet anders worden ingericht. En de staat moet hierop toezien, anders gebeurt er niets.

„De liberale Groenen zijn minder ideologisch en pragmatischer. Zij vinden dat de markt moet voorgaan in veranderingen. Hoe? Door bepaalde prikkels in te voeren, zoals belastingen op de luchtvaart. Je kunt deze centristische groenen vergelijken met de nieuwe partij Neos in Oostenrijk: jong en dynamisch, economisch liberaal, én groen.”

Voorzag u dat radicaalrechts zo zou verliezen?

„Dat ze zouden verliezen wel, maar niet in deze mate. Ze waren zelf ook verbaasd. De SVP is al ongeveer 25 jaar de grootste partij. Maar ze zijn nu onmiskenbaar op hun retour. En de erosie begon al voor Greta Thunberg.”

Waarom?

„Een generatie lang heeft de SVP het land gedomineerd. En nu hebben de mensen er genoeg van. Genoeg van de slogans tegen buitenlanders en tegen alternatieve leefwijzen. Zwitsers zijn conservatief. Maar ze zijn wel flexibel. Ze zitten niet meer de hele dag onder een koekoeksklok. De SVP heeft de fout gemaakt zich in te graven in aartsconservatieve standpunten. Alles wat nieuw is, verwerpen ze. In Zürich verloren ze in maart 5 procent.

„Voormalig partijleider Christoph Blocher, die achter de schermen nog altijd de lakens uitdeelt, zag het niet aankomen. Hij was toen nog van plan om voor de parlementsverkiezingen een felle anti-EU-campagne te voeren. Daarmee werd de partij groot in de jaren negentig. Maar na het verlies in Zürich gooide hij het roer om en besloot hij campagne te voeren tegen de klimaatbeweging. Dat was een kardinale fout. Hij zag niet dat die beweging serieus is en de nieuwe generatie aanspreekt.”

Waar gingen SVP-stemmers heen?

„Heel interessant. De SVP slaagde er vroeger in de achterban goed te mobiliseren. Linkse partijen lukte dat veel minder, omdat ze jongeren moeilijk naar de stembus kregen. Ditmaal was het andersom. Jongeren stemden massaal, vooral jonge vrouwen. Ik heb hier net de cijfers voor Zürich voor me: vergeleken met 2015 kwamen er in de groep van 18-29 jaar 4,7 procent meer vrouwen stemmen en 3,4 procent mannen. Hetzelfde beeld voor 30-39: 4,7 procent meer vrouwen, 3,1 procent meer mannen. Zij zagen een opening. Ook was 54 procent van de mensen die op 20 oktober werden gekozen onder de veertig. In 2015 was dat 36 procent. Tegelijkertijd bleven meer SVP-kiezers dan ooit thuis, omdat ze voor het eerst het gevoel hadden dat ze toch niets aan de koers van het land konden veranderen.”

De socialisten verloren ook, 2 procent. Waarom?

„Zij claimden altijd: ‘Wij zijn dé ecologische partij van Zwitserland.’ Dan somden ze alle dingen op die ze in het verleden voor het milieu hebben gedaan. Jongeren herinneren zich dat helemaal niet. Aan het verleden hebben ze geen boodschap. Dus jongeren stemden Groen, niet op de socialisten. De socialistische partij verandert van de jongerenpartij die ze altijd was, in een ouderenpartij. De nieuwe generatie breekt eindelijk door.

Is dat blijvend?

„O ja, dit gaat de politiek veranderen. Gisteren moest ik een speech houden, met debat achteraf. Zat ik aan tafel met een tienjarige! En het was niet de eerste keer. Vroeger debatteerde je met generatiegenoten, nu met jongeren. Ze zijn zeker van hun standpunten. Het is Greta’s boodschap: alles moet veranderen, dit gaat om onze toekomst.”

Denkt u dat de rest van Europa volgt?

„Ja, over een poosje. Zo gaat het vaak met politieke trends. Het begint in Zwitserland, en verspreidt zich later door heel Europa.”

Waarom zijn de Zwitsers trendsetters?

„Doordat wij zo vaak stemmen. Jullie hebben eens in de vier, vijf jaar parlementsverkiezingen, en tussendoor provinciale en gemeenteraadsverkiezingen. Wij hebben tussen twee parlementsverkiezingen ook nog ongeveer dertig volksraadplegingen. We stemmen dus constant. Daardoor kunnen trends zich snel ontwikkelen: ergens gebeurt iets, zoals een bezoek van Greta, en twee maanden later kunnen mensen alweer stemmen. Ik zei al: we zijn conservatief, maar ook flexibel. Jullie moeten soms jaren wachten tot je een nieuw gevoel of inzicht politiek kunt uitdrukken.”

Noemt u nog eens een trend die in Zwitserland begon?

„Een mooi voorbeeld is de slag om de buitenwijken en de verstedelijkende regio om de grote steden. Die begon hier ook eerder. Vroeger waren grote steden rood, daaromheen stemden velen conservatief. Het politieke slagveld was suburbia. Lang won de SVP die strijd. De komst van stedelingen maakte autochtonen in dorpjes rond Genève, Basel en Zürich onzeker en bitter. Blocher was hun held.

„Maar een jaar of twee geleden zag je iets interessants gebeuren: suburbia werd groener en roder. Mensen wilden goed openbaar vervoer, goede scholen en andere voorzieningen. De slogans van Blocher begonnen hol te klinken. Mensen wilden oplossingen voor concrete problemen, en hij oreerde over soevereiniteit, het moslimgevaar en Willem Tell.

„Dit fenomeen duikt nu ook elders in Europa op. In Oostenrijk, Finland, Noorwegen. Radicaal rechts biedt geen oplossing voor dagelijkse problemen. Niet in verstedelijkte gebieden, in elk geval. Daarbij: je kunt burgers niet elke dag mobiliseren voor grote gevechten. Na een poosje zeggen ze: ik wil een huis, een goede baan en een beetje fun.”

Is de SVP passé, iets voor oudere mensen?

„Ja, en die sterven uit. Game over. Elders in Europa is het nog niet zover. Jullie zijn minder ver in de cyclus. De Groenen breken in allerlei landen door. In Duitsland, in Finland. In mei kwam een recordaantal in het Europees parlement. Maar ze moeten eerst sterker worden, en pragmatischer. En radicaalrechts is bij jullie nog niet uitgeblust genoeg.”

In Zwitserland regeert de SVP al jaren mee. Dat is tamelijk uniek.

„Nog iets waar wij veel verder in zijn: politieke fragmentatie. Wij hebben altijd vier, vijf partijen in de coalitie. We zijn gewend compromissen te sluiten. Premier Theresa May die tijdens een mega-crisis niet eens probéért met Jeremy Corbyn een regering te vormen, dat is voor ons onbegrijpelijk. Dat Spanje onbestuurbaar is, snappen wij evenmin. En kijk naar de hysterie over de Duitse AfD. Laat ze meeregeren! Integreer ze! Laat ze op hun bek gaan!”

Dus wij zijn dom bezig?

„Nou ja, dom… Maar fragmentatie en coalities vormen, dat is de trend. Jullie proberen dat tegen te houden. Natuurlijk is het niet alle dagen feest. Maar neem van ons aan: het is de enige manier om problemen in een verdeelde samenleving te tackelen.”