Check je zaad, want onvruchtbaarheid is net zo goed een mannenzaak

Spermatest Er zijn al legio vruchtbaarheidsapps voor vrouwen, nu zijn mannen als doelgroep ontdekt en zijn er spermatest-apps op de markt. Inclusief leefstijltips die de zaadkwaliteit zouden verbeteren.

Foto Lieke Janssen

Mijn Biologische Klok, Mama App, Natural Cycles, Glow, Flow, Womanlog: via apps kunnen vrouwen elk moment van de dag hun vruchtbaarheid monitoren. Ze voeren gegevens in over bijvoorbeeld lichaamstemperatuur, ovulatiepijnen, gevoelige borsten, acne-aanvallen, humeur en eetgedrag, waarna de app de meest vruchtbare dagen aanwijst.

Nuttige informatie, een vrouw is immers maar een tot twee dagen per cyclus vruchtbaar en een zaadcel kan maar drie tot vijf dagen overleven in de baarmoederhals dus vruchtbaarheid moeten ze goed in de gaten houden. Maar viel daar het woord zaadcel? Veel vrouwen weten dankzij alle apps inmiddels wel wanneer ze vruchtbaar zijn, maar hoe zit het met de vruchtbaarheid van de man?

Commerciële apps zien onvruchtbaarheid vooral als een vrouwenprobleem. Dat lijkt ook voor de hand liggend, aangezien eicellen van de vrouw al vanaf de geboorte klaarliggen, terwijl de zaadballen elke dag nieuwe zaadcellen aanmaken. Zo is een vrouw van 35 nog maar half zo vruchtbaar als toen ze 25 was, terwijl van mannen het beeld bestaat dat ze eeuwig vruchtbaar zijn. Denk aan extreme voorbeelden als Julio Iglesias Sr. (stierf als aanstaande vader op zijn 90ste, zijn vrouw was toen 48 jaar jonger), Mick Jagger (vader op 72-jarige leeftijd met een 42 jaar jongere vrouw), en Peter Jan Rens (vader op 66-jarige leeftijd met een 42 jaar jongere vrouw). Maar dat beeld begint langzaam te veranderen.

„Dat die oude mannen gezonde kinderen krijgen, is vooral te danken aan hun meestal véél jongere vrouw”, zegt uroloog-androloog Tycho Lock, die al dertig jaar mannen met fertiliteitsproblemen behandelt in het UMC Utrecht. De afgelopen twintig jaar zijn er diverse onderzoeken naar mannelijke vruchtbaarheid gedaan. Uit een studie die dit jaar verscheen blijkt bijvoorbeeld dat wanneer de vader 45 jaar of ouder is, er een groter risico op vroeggeboorte of andere zwangerschapscomplicaties bestaat. Ook hebben de kinderen van deze mannen een grotere kans op een psychische stoornis of kanker op zeer jonge leeftijd. Niet voor niets mogen zaaddonoren niet ouder zijn dan 45 jaar, zegt Lock. Hij verwacht dat deze leeftijd nog verder zal dalen.

En daar houdt het niet mee op. Het aantal zaadcellen per man daalt. Uit een groot onderzoek uit 2017 blijkt dat de zaadkwaliteit van de westerse man in de afgelopen 38 jaar is gedaald met 50 tot 60 procent. Daarbij gaat het vooral om de hoeveelheid en beweeglijkheid van de zaadcellen.

Lock ziet dit terug in de praktijk, maar op de vraag ‘waarom’ heeft ook hij geen antwoord. Er circuleren theorieën over plastic, soja en stress, „maar obesitas is de enige echte oorzaak waarvan ik zeker ben”.

Techbedrijfjes met spermakit

Onvruchtbaarheid is dus net zo goed een mannenprobleem. De natuur heeft het eerlijk verdeeld, zegt Lock. „Bij een derde van de stellen die bij mij komen ligt het vruchtbaarheidsprobleem volledig bij de man, bij een derde volledig bij de vrouw en bij een derde bij hen beiden.”

Verschillende techbedrijfjes zijn de laatste jaren ingesprongen op de nieuwste wetenschappelijke sperma-inzichten. Zoals start-up ExSeed Health, die voor 167 euro een spermakit met vijf testen aanbiedt, met bijbehorende app en persoonlijk advies op basis van je leefstijl. Het bedrijf richt zich vooralsnog vooral op de Deense en Engelse markt, maar hun product kan wel al naar Nederland verzonden worden. „Wij willen mensen helpen de juiste keuzes te maken wat betreft hun gezondheid en leefstijl”, vertelt Morten Ulsted, medeoprichter van ExSeed, aan de telefoon. Hun technologie is daarom vooral gebaseerd op twee studies die aantonen dat leefstijl direct invloed heeft op spermakwaliteit: een onderzoek dat uitwijst dat drie keer per week krachttraining de spermaconcentratie verhoogt met 25 procent en de spermamobiliteit met 40 procent, en een studie die een relatie aantoont tussen een gezond of ongezond dieet en spermakwaliteit. „De app is dus voor mannen die graag een kind willen, maar ook voor mannen die aan de slag willen met hun gezondheid of gewoon nieuwsgierig zijn.”

Als je op de bank met een wijntje zit, kan je telefoon je wakker schudden: Denk aan je zaad!

Peter-Paul Verbeek, hoogleraar filosofie

Hoe gaat zo’n spermacheck op de mobiele telefoon in zijn werk? ExSeed levert een ‘spermakit’ met daarin een beker, pipet, objectglaasje, testvloeistof en een digitaal apparaatje dat door middel van een barcode aan de telefoon gekoppeld kan worden. Net als bij de dokter begint de spermacheck met een zaadmonster. Daarna moet het sperma vermengd worden met de testvloeistof en met de pipet op het glaasje worden gedruppeld. Dat glaasje kan in het apparaatje worden gestoken, het apparaatje analyseert het sperma en de resultaten verschijnen in de app. Je krijgt te zien hoeveel zaadcellen er in het sperma zitten en hoe beweeglijk deze cellen zijn. Op basis van de uitslag ‘laag’, ‘gemiddeld’ of ‘optimaal’ en gegevens over je leefstijl en gezondheid kan je vervolgens aan de slag met een ‘personalized lifestyle intervention program’. Zo moet je bijvoorbeeld meer sporten, minder roken of gezonder eten.

Zo werkt de spermacheck van ExSeed.

Om je zaad te testen heb je niet per se een app nodig. Ook bij de drogist zijn testen te koop, die het aantal en de beweeglijkheid van de zaadcellen kunnen meten en net als de apps een betrouwbaarheid claimen van 95 procent. Toch denkt technologiefilosoof Peter-Paul Verbeek dat de apps iets kunnen toevoegen. Hij is hoogleraar filosofie van mens en techniek aan de Universiteit Twente. Verbeek ziet vooral potentie in apps als ExSeed of de Amerikaanse apps Yo en Trak, die het zaad testen en er een advies op maat aan koppelen. „De mobiele telefoon is ons zesde zintuig geworden. Het is veel persoonlijker dan een gewone thuistest. Als je op de bank met een wijntje zit, kan je telefoon je wakker schudden: Denk aan je zaad!”

App kan een goede eerste stap zijn

Daarbij is een zaadtest via een app een goede eerste stap voor mensen die problemen ondervinden bij zwanger worden, zegt Loes Segerink, nanotechnoloog en onderzoeker aan Universiteit Twente. De meeste stellen stoppen met anticonceptie en dan zien ze wel. Als zwanger worden niet zomaar lukt, is de stap naar de dokter soms heftig. „Dan moet je vol achter je keus voor kinderen staan”, legt Segerink uit. Een vruchtbaarheidsapp is volgens haar een logische tussenstap.

Als blijkt dat het gebruik van deze apps vruchtbaarheidsbehandelingen kunnen terugdringen, is het zelfs de morele plicht van de man om de apps te gebruiken, vindt Peter-Paul Verbeek. Juist omdat vruchtbaarheidsbehandelingen – vaak vervelend of pijnlijk – bij de vrouw uitgevoerd worden, moet je er als man alles aan doen om die te voorkomen. „De vrouw draagt het kind, maar het daadwerkelijk zwanger worden moet een zorg van beiden zijn.”

Ook uroloog Tycho Lock ziet het potentieel van de apps. „In theorie zou je verwachten dat mannen opener worden over dit onderwerp, maar in de praktijk zie ik de laatste vijftig jaar eigenlijk weinig tot geen verandering.” Mannen linken nog altijd de kwaliteit van hun zaad aan hun mannelijkheid en daarom is de drempel om naar de specialist te gaan hoog.

Het zegt alleen niet alles

De apps kunnen helpen mannelijke onvruchtbaarheid bespreekbaar te maken, maar Lock is er ook kritisch over. „Ze zijn toch meer commercie dan wetenschap.” De theorieën waar ExSeed op leunt, zijn volgens Lock niet wetenschappelijk genoeg. „De ervaring leert dat mensen eerst enthousiast zijn over dit soort apps, maar dat het gebruik ervan een half jaar later niet altijd tot een zwangerschap heeft geleid.” Ze dienen als voorlichting, zegt Lock en zijn slechts een hulpmiddel voor „de onzekeren” die alleen in de veilige omgeving van hun huis de check durven te doen. De testuitslagen variërend van laag tot optimaal vertellen je misschien iets, maar niet zoveel als een grondige analyse door een specialist, benadrukt hij. Daarbij kan de zaadkwaliteit van elke normaal fertiele man wisselen. „Voor een grondige check moet er daarom zes weken tussen twee analyses zitten.” Dit soort praktische zaken vermelden de apps lang niet altijd. Bovendien is mannelijke onvruchtbaarheid niet altijd een kwestie van zaadcellen, er kan ook sprake zijn van andere oorzaken, zoals impotentie of verstopte zaadleiders.

Lees ook: Wat je nog niet wist over seks

Ook Loes Segerink ziet beperkingen aan de apps. Zij doet onderzoek naar zaadcellen op dna-niveau. Alle spermatesten, zowel de thuistesten als de apps, meten de beweeglijkheid en concentratie van het sperma. „Dat is fijn om te weten, maar deze gegevens zeggen nog niets over de kwaliteit van de dna van het zaad en dus of de man vader kan worden of niet.” Ze ziet de vruchtbaarheidsapps in hetzelfde licht als de total bodyscans, oftewel de ‘pretscans’. Mensen willen steeds meer grip krijgen op hun gezondheid, ook als er geen indicatie voor gezondheidsproblemen is.

Moeten we wel alles willen meten en weten, vraagt Verbeek zich als filosoof af. „Alles moet maar maakbaar zijn. Terwijl zwanger raken toch vooral een kwestie is van proberen en geluk hebben. Als we niet oppassen blijft er nog maar weinig verwondering over.”

Correctie 28 oktober 2019: In een eerdere versie van dit artikel stond dat de vrouw van Julio Iglesias Sr. 42 jaar jonger was. Dat moet 48 jaar jonger zijn en is in deze versie aangepast.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.