Recensie

Recensie Boeken

Wat gebeurt er écht met je als je alcohol drinkt?

Menselijk gedrag Megaseller-auteur Malcolm Gladwell vertelt waargebeurde verhalen, zet er wetenschappelijk onderzoek naast, en vindt het geweldig als de lezer zelf andere conclusies trekt.

Foto Julie Hrudova

Iets over de helft van zijn nieuwe boek Praten met vreemden analyseert Malcolm Gladwell een bekende verkrachtingszaak. In januari 2015 werd Brock Turner, student aan de universiteit van Stanford en lid van het zwemteam, betrapt toen hij buiten op het terrein van de campus seks had met een bewusteloze vrouw, ‘Emily Doe’ in de rechtbankverslagen. (Gladwell noemt haar echte naam niet; ze heet Chanel Miller en heeft eind september haar memoires gepubliceerd onder de titel Know My Name.)

Gladwell (1963) beschrijft wat er die avond gebeurd is. Hij citeert onderzoek waaruit blijkt dat mensen het niet eens zijn over gedrag waar je uit kunt aflezen of iemand instemt met seks: iemand die de eigen kleren uitdoet, stemt die in? Iemand die een condoom pakt? Die knikt? Mensen verschillen daarover van mening.

Daarna haalt hij onderzoek aan dat beschrijft wat alcohol doet met mensen. Alcohol drinken ontremt niet, betoogt hij; het maakt mensen ‘bijziend’. Ze kunnen alleen nog naar de korte termijn kijken, en naar wat in de buurt is. En als je snel heel veel drinkt, zoals Turner en Miller die avond deden, kun je blackouts krijgen: je weet later niet meer wat er gebeurd is. Zo veel alcohol, waarschuwt Gladwell, vergroot de kans dat je als man een seksueel misdrijf pleegt, of als vrouw slachtoffer wordt van een seksueel misdrijf. Het is een mooi hoofdstuk: het is informatief én het zet aan het denken over waar de verantwoordelijkheid ligt in zaken als deze.

Het is typisch Gladwell. Hij gebruikt dezelfde formule als in zijn eerdere succesboeken The Tipping Point (2000, Het beslissende moment, over populariteit), Blink (2005, Intuïtie), Outliers (2008, Uitblinkers, over succes) en David & Goliath (2013, over winnende underdogs). Naast waargebeurde verhalen zet hij wetenschappelijk onderzoek en laat de lezer meestal zelf conclusies trekken.

Geslaagde mix

In het Turner-Miller-hoofdstuk levert dit een geslaagde mix op. Maar tegelijkertijd is niet duidelijk waarom het in het boek staat. Weliswaar gaat Praten met vreemden over de vraag wanneer mensen elkaars gedrag correct interpreteren, maar Gladwell begint en eindigt het boek met één waargebeurd verhaal waar de rest omheen gebouwd is en waar geen alcohol of verkrachting in voorkomt. Het gaat over Sandra Bland, een jonge zwarte vrouw die in 2015 in haar auto werd aangehouden vlakbij de Texaanse universiteit waar ze werkte. Ze was van rijstrook gewisseld zonder richting aan te geven, zei de witte politieagent, Brian Encinia.

Het gesprek dat volgde liep zo uit de hand dat Encinia Bland arresteerde. Drie dagen later pleegde ze zelfmoord in haar cel. Hoe kon die ontmoeting zo ontsporen, wil Gladwell weten.

Zijn analyse begint met verhalen over Cubaanse spionnen, met onderzoek waaruit blijkt dat we niet weten wanneer iemand liegt. Dat we ervan uitgaan dat mensen eerlijk zijn, behalve als ze zich raar en zenuwachtig gedragen. Dat daardoor fraudeur Bernie Madoff onschuldig leek en ‘moordverdachte’ Amanda Knox schuldig. Gladwell vertelt over misbruikschandalen waarbij daders beschermd werden. Hij laat een onderzoeker uitleggen dat mensen in het dagelijks leven niet zulke duidelijke emoties op hun gezicht tonen als in een sitcom. Vertelt over Khalid Sheikh Muhammad, het brein achter 9/11, en waarom martelen niet werkt om de waarheid te achterhalen.

Ook laat hij zien dat willekeurig auto’s aanhouden in wijken met veel misdaad loont en daarbuiten niet, maar dat de Amerikaanse politie aanhouden overal als beleid heeft. Dat misdaad, prostitutie en zelfmoord zich op bepaalde plekken concentreren (en dat het zin heeft hekken te bouwen op de Golden Gate Bridge).

Gladwell concludeert dat het gesprek tussen Bland en politieagent Encinia uit de hand liep doordat Bland zich raar en zenuwachtig gedroeg, doordat Encinia een van de zeldzame mensen is die niet automatisch van de onschuld van mensen uitgaat, en doordat hij willekeurig auto’s aanhield in een wijk zonder veel misdaad. Maar waarom dan die hoofdstukken over verkrachting, alcohol, martelen? En waarom géén hoofdstuk over ras, over hoe mensen van verschillende huidskleuren elkaar begrijpen? Een verbazingwekkende omissie.

Consensus

Misschien is dat ook typisch Gladwell. Hij vertelt verhalen en beschrijft er wetenschap bij, maar vaak zo weinig of zo anekdotisch dat je je afvraagt of hij écht de consensus in het vakgebied weergeeft, of louter onderzoek dat hem goed uitkomt. Hij beschrijft wat Bland overkwam en werpt mogelijke verklaringen op. Maar ook dan blijf je achter met de vraag of die wel het hele verhaal vertellen.

Zelf vindt hij dat trouwens niet erg. Hij is geen schrijver van de duidelijke boodschap, zei hij in 2013 in NRC: hij omarmt de ambiguïteit, hij vindt het geweldig als lezers andere conclusies uit zijn boeken trekken dan hij. Ik had liever dat hij dat expliciet opschreef: dat zijn boeken altijd wat losjes om hun conclusies heen hangen en dat je vooral zélf moet blijven nadenken. Maar misschien verkoopt dat minder goed.